Door Paul van der Velpen, redacteur preventie van de Nieuwsbrief.
Inleiding van de redactie
Zowel in het coalitieakkoord, de troonrede als de begroting van VWS wordt een verschuiving bepleit van zorg naar gezondheid. Wat houdt die visie in? Wat betekent deze voor gemeenten, zorgverzekeraars en tal van andere partijen die in 31 regio’s bezig zijn om transformatieplannen op te stellen en uit te voeren? Een terugblik laat zien dat de visie al zestien jaar oud is. Dat het zo lang geduurd heeft voordat het hoog op de politieke agenda kwam levert leerpunten op voor degenen die nu bezig zijn met de transformatieplannen. Daarom eindigt dit artikel met acht punten waarop de sturing, zowel landelijk als regionaal versterkt moet worden om de verschuiving naar gezondheid te realiseren. Want zoals de dichter Willem Elschot ruim honderd jaar geleden al schreef: tussen droom en daad staan wetten in de weg en praktische bezwaren.
Visie: Gezondheid begint niet in het ziekenhuis
De landelijke VWS-nota Gezondheidsbeleid 2025-2028 die in december 2025 verscheen heeft als vertrekpunt een visie op gezondheid. Als D66, CDA en VVD het kabinet vormen nemen ze deze over in hun coalitieakkoord. Het hoofdstuk over zorg draagt als veelzeggende titel “de gezonde samenleving”. Onder het tussenkopje “voorkomen is beter dan genezen” formuleren de partijen eerst hun ambitie: we bouwen aan de gezondste generatie ooit. Vervolgens wordt de koers geschetst. Gezondheid begint niet in het ziekenhuis, maar in het dagelijks leven: thuis, op school, op het werk en in de buurt. De volgorde in het coalitieakkoord is veelzeggend: gezondheid en preventie worden niet langer uitsluitend als aanvulling op de zorg gepresenteerd, maar als vertrekpunt. De nieuwe visie komt kort terug in de Troonrede van september jongstleden. Daar wordt naast de ambitie van “de gezondste jeugd ooit”, een tweede reden nadrukkelijk naar voren gebracht: investeren in gezondheid moet er ook aan bijdragen dat het zorgstelsel betaalbaar blijft. Ook in de VWS-begroting 2027 worden de ambitie en de koers uit het coalitieakkoord overgenomen. De verwachting is dat Nederland daardoor gezonder wordt, de zorg goed en toegankelijk blijft voor iedereen die haar nodig heeft.
Hernieuwde belangstelling voor preventie
De visie van zorg naar gezondheid staat in 2026 hoog op de politieke agenda, maar is niet nieuw. Zestien jaar geleden, in 2010, gaf de Raad voor de Volksgezondheid en Samenleving het advies aan het kabinet om een beweging van “Ziekte en Zorg naar Gezondheid en Gedrag” te starten. De verschuiving van ZZ naar GG was volgens de RvS nodig vanwege de snel stijgende zorgkosten. Het kabinet wijst het advies niet af, maar omarmt het ook niet. In januari 2011 schrijft minister Schippers (VVD) een kamerbrief met de doelstellingen op het gebied van Volksgezondheid, Welzijn en sport. Ze ziet haar brief ook als een reactie op het advies, en laat in de eerste alinea zien wat haar motto is: zorg die werkt. Wel besteedt ze aandacht aan sport, en vindt ze dat de gezonde keuze een gemakkelijke zou moeten zijn. Ze heeft het niet over gezondheid maar over leefstijl. En daarvoor zijn mensen zelf verantwoordelijk. Later in hetzelfde jaar verschijnt de landelijke nota Gezondheidsbeleid. In de brief waarmee de minister de nota aanbiedt aan de kamer is ze nog explicieter. Het kabinet gaat uit van de eigen verantwoordelijkheid en eigen kracht van mensen. Dat geldt volgens haar ook voor gezondheid. “Dit betekent dat niet de overheid maar de mensen zelf aan zet zijn”.
De polder houdt de visie levend
Buiten het blikveld van de landelijke politiek bleven wetenschappers met onderzoeken aantonen dat de omstandigheden de gezondheid beïnvloeden. Huisvesting, bestaanszekerheid, onderwijs, de voedsel- en tabaksindustrie en luchtvervuiling: het zijn allemaal omgevingen die mede bepalen hoe gezond mensen bij. Daar komt de laatste jaren de digitale omgeving bij. Johan Mackenbach, gerenommeerd wetenschapper die ook betrokken was bij de adviezen aan de regering in de jaren negentig, laat het overtuigend zien in “A History of Population Health: Rise and Fall of Disease in Europe”. En zoals het Nederland betaamt werd er ondertussen vooral “gepolderd”.
VWS, gemeenten, zorgverzekeraars en circa zeventig andere betrokken organisaties sloten akkoorden waarin de verschillende inzichten van de visie geheel of gedeeltelijk werden overgenomen. In 2018 sluit VWS, (minister Hugo de Jonge, CDA,2017-2022) met vele partijen het nationaal preventieakkoord (NPA). Het Rijks Instituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) schat in dat de impact van de maatregelen onvoldoende is om de gestelde doelen te bereiken. Maar het NPA zorgt er wel voor dat allerlei partijen in de polder elkaar beter weten te vinden. VWS sluit tussen 2022 en 2025 met verschillende partijen akkoorden: het Integraal Zorg Akkoord, het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het Aanvullend Zorg en Welzijn Akkoord (AZWA). De Sociaal Economische Raad, een belangrijke speler in de polder, komt in 2024 met het advies aan het kabinet om snel werk te maken van gezondheidsbevordering en de sociaaleconomische gezondheidsverschillen te verkleinen. De akkoorden verschillen, maar samen met het SER-advies wordt een duidelijke richting zichtbaar: de zorgkosten, de instroom in zorg verminderen door te investeren in preventie. Het wordt gezien als een beweging van de achterkant van het stelsel (medische zorg) naar de voorkant (het sociaal domein).
Dezelfde ambities van veldpartijen maar argumenten verschillen
De reden waarom partijen een beweging van de voorkant van het stelsel beogen, verschilt. Soms is de reden het verminderen van de stijging van de zorgkosten (IZA en AZWA). Soms wordt als reden genoemd dat de verschillen in gezondheid tussen bevolkingsgroepen, zoals mensen met een hoog en mensen met een laag inkomen moet worden verkleind (zie landelijke nota gezondheidsbeleid 2025-2028). Maar er is een derde ambitie bij gekomen. In het GALA wordt de ambitie geformuleerd dat Nederland in 2040 de gezondste jeugd van de wereld heeft. Die ambitie is overgenomen van de beweging die in 2020 in gang is gezet door de 20 gezamenlijke gezondheidsfondsen De Gezonde generatie. In juni 2025 komt VWS met de nota samenhangende preventiestrategie. Daarin schrijft staatssecretaris Karremans (VVD) dat de ambitie van het kabinet is en blijft: een gezonde generatie in 2040. De strategie om dat te bereiken loopt niet via de zorg. Om die ambitie te realiseren worden in de nota zeven omgevingen beschreven (van thuis tot digitale omgeving) die de jeugd beïnvloeden. Per omgeving worden doelen geformuleerd en acties om de doelen te realiseren. Dit is een andere strategie dan van zijn partijgenoot Schippers in 2011. Er is aandacht voor de invloed van omgevingen op de gezondheid, het verschil in gezondheid van mensen met een hoge en mensen met een lage sociaal economische positie, de verantwoordelijkheid voor de volksgezondheid wordt weer neergelegd bij de overheid, en wordt niet vervangen door te wijzen op de verantwoordelijkheid van de burger van de individuele gezondheid. Er is ook een overeenkomst: beiden willen de gezonde keuze makkelijker maken.
Transformatie op acht punten versterken
Kijken we naar de begroting 2027 dan wordt weliswaar in de VWS-begroting gesproken over de verschuiving van zorg naar gezondheid, maar veel impact maakt deze visie nog niet. Het is nog een voorzichtig begin. Er staan enkele waardevolle initiatieven in de begroting (meer geld voor vaccinaties, infectieziekten bestrijding, het programma Kansrijke Start, preventie schadelijk middelengebruik), maar het geld wat er voor beschikbaar komt is te weinig en nauwelijks structureel. Gezondheidsbeschermende maatregelen tegen tabaks-en alcoholgebruik worden niet genomen. En het vertrekpunt gezondheid wordt niet door alle departementen overgenomen.
Op regionaal niveau is de beweging ook nog onvoldoende op gang. Het doel van het IZA is “samenwerken aan gezonde zorg”. De koers van de transformatieplannen is: “de zorg voor de toekomst goed, toegankelijk en betaalbaar houden. En waarborgen dat iedereen de zorg kan krijgen die nodig is”. Voor de verschuiving van “van zorg naar gezondheid” is dat te veel focus op zorg, en te weinig op gezondheid. Dat zal niet leiden tot minder kostenstijging want de oorzaken van ongezondheid liggen buiten de zorg. Daarom acht punten waarop de sturing op de verschuiving van zorg naar gezondheid en welzijn versterkt moet worden.
1. Werk ambitie uit in concrete doelen gericht op gezondheid
Samenwerken, de zorg veranderen, zijn geen doelen op zich. Om verschuiving te maken van zorg naar gezondheid, moeten concrete doelen worden gesteld ten aanzien van gezondheid. De ambitie van het kabinet “de gezondste jeugd ooit” is vager dan de ambitie die in 2020 werd gelanceerd: de gezondheid van de Nederlandse jeugd wordt niet internationaal vergeleken en er is geen tijdstip genoemd. En wat wordt bedoeld met jeugd; baby’s? Pubers? Landelijk is discussie geweest over het wettelijk vastleggen van gezondheidsdoelen. Dat is gestokt, maar omdat beide ambities breed worden gedeeld kan het wellicht lukken om vanuit de tweede kamer een aantal concrete doelen aan te geven die de regering moet realiseren. Dat zou ook in de regio kunnen gebeuren. Het leggen van een verbinding met de beweging de gezonde generatie zou daarbij kunnen helpen.
2. Maak budget-impact-analyses
De VolksgezondheidsToekomstVerkenning (VTV) en de Landelijke nota volksgezondheid zijn prima sturingsinstrumenten gebleken, worden doorontwikkeld en blijven bruikbaar. Wat ontbreekt is een analyse door het RIVM wat van de voorstellen in de landelijke nota verwacht kan worden voor het overheidsbudget als de ambitie wordt gerealiseerd. Gezondheidseconomen noemen zo ’n analyse een Budget-Impact analyse. Deze brengt naast het gezondheidseffect van een preventieve maatregel ook het financiële effect voor overheid, zorgverzekeraars en burgers in kaart. Beide effecten betreffen zowel de korte als de lange termijn.
VWS zou aan het RIVM dan meteen kunnen vragen om aan te geven of er maatregelen zijn die voor meer resultaat kunnen zorgen. Dan zal blijken of er in de landelijke nota volksgezondheid niet te veel wordt ingezet op gezondheidsbevordering, gedragsverandering en te weinig op gezondheidsbescherming tegen schadelijke invloeden vanuit omgevingen. Destijds is aan het RIVM gevraagd om de impact door te rekenen van het nationaal preventie akkoord. Een dergelijke impact-analyse zou structureel aan de landelijke nota volksgezondheid kunnen worden gekoppeld. Vanuit de tweede kamer zou aan het kabinet kunnen worden gevraagd om zo’n impact-analyse te maken. Ook in de regio zouden (transformatie-)plannen vaker beoordeeld moeten worden op effecten.
3. Maak een basispakket
De versnippering en vrijblijvendheid in preventie-land is nu groot. Omdat er geen concrete landelijke kaders zijn, vullen de 342 gemeenten hun verantwoordelijkheid voor publieke gezondheidszorg allemaal anders in. Zie rapport van RvS. Daarom kwam staatssecretaris Karremans in een Kamerbrief van april 2025 met het idee om een basispakket te ontwikkelen dat in elke gemeente wordt aangeboden. In het AZWA wordt gesproken over basisfunctionaliteiten, maar dat zijn vooral ketens, programma’s die gevuld moeten worden met concrete activiteiten Aan de Gezondheidsraad kan worden gevraagd om met een advies te komen hoe zo’n basispakket eruit zou kunnen zien.
In de regio’s hoeft niet gewacht te worden op een landelijk basispakket. Een stap zou zijn als alle gemeenten die met elkaar samenwerken in een veiligheids/GGD-regio de burgers hetzelfde pakket aanbieden, en er een einde komt aan postcode-preventie. Als gemeenten een gezamenlijke ambitie hebben (b.v. een gezonde jeugd en minder instroom in jeugdzorg) zou door het RIVM of andere deskundigen beoordeeld kunnen worden of het huidige pakket diensten verbeterd moet worden om die ambitie te realiseren.
Naast een basispakket met diensten dat aan elke bewoner wordt aangeboden, zal het Rijk een aantal gezondheidsbeschermende maatregelen moeten nemen om de jeugd te beschermen tegen schadelijke invloed van commerciële partijen: o.a. tabaks-en alcoholindustrie, gokbedrijven, voedselindustrie, sociale media. Ook binnen de Jeugdwet is zo’n basispakket nodig zoals al bleek in 2005 toen de Centra voor Jeugd en gezin werden ontworpen.
4. Maak structureel een regio-beeld en regio-plan
Om op basis van data te kunnen werken zijn er in 2023 regiobeelden gemaakt. Dat was eenmalige activiteit, maar het is natuurlijk nodig om dat te blijven doen. Ik wijs op de wettelijke plicht van elke gemeente om een profiel te maken van de gezondheidssituatie van burgers. Het is beter om deze plicht te vervangen door de wettelijke plicht om een gezondheidsprofiel te maken van de regio. Zo’n profiel wordt dan gebaseerd op statistische data maar ook op interview rondes en focusgroepen van burgers en professionals.
Op basis van gedeelde informatie over de regio, is het nodig om een plan te maken. In 2023 zijn eenmalig op basis van de regiobeelden regioplannen gemaakt. In de wet publieke gezondheid staat dat elke gemeente elke vier jaar een lokale nota volksgezondheid moet maken. Het zou een verbetering zijn als alle gemeenten in een GGD-regio gezamenlijk zo’n nota maken. Gemeenten gebruiken voor hun samenwerking verschillende regio-indelingen: o.a. GGD-regio, zorgkantoorregio en er zijn IZA-regio’s bij gekomen. Samenwerking tussen gemeenten en samenwerking met zorgpartijen zou minder complex worden als er gekozen zou worden voor één regio-indeling.
5. Maak een sluitende beleidscyclus
De sturing is op dit moment erg vrijblijvend. Eens per jaar maakt het Rijk een landelijke nota Gezondheidsbeleid. Van elke gemeente wordt verwacht daar met een nota gemeentelijk gezondheidsbeleid op aan te sluiten. Maar de kaders zijn ruim, en er vindt geen “handhaving” plaats. Daarom is het gat tussen landelijk beleid en lokale uitvoering groot. De sturing wordt sterker als het ministerie van VWS periodiek gesprekken voert met de regio’s en de VNG over wat in de praktijk wel en niet werkt. De uitkomsten van deze gesprekken komen samen in het halfjaarlijkse Bestuurlijk Overleg Publieke Gezondheid. Wat ontbreekt in de landelijke en regionale gezondheidsplannen is een inhoudelijke evaluatie van wat er van de gezondheidsdoelen in vorige plannen terecht is gekomen.
Het centrale doel, de maatschappelijke opgaven en het landelijke basispakket voor publieke gezondheid worden dan periodiek, bijvoorbeeld eens per vier jaar, herijkt en uitgewerkt. Daarbij wordt voortgebouwd op de bestaande beleidscyclus uit de Wet Publieke Gezondheid met de Volksgezondheid Toekomst Verkenning, de Landelijke Nota Gezondheidsbeleid en de daaropvolgende regionale plannen. Daarin wordt ook de verbinding gelegd met factoren die de gezondheid sterk beïnvloeden, zowel gezondheidsrisico’s zoals luchtvervuiling, ongezonde voeding, gokken, tabak en sociale media, als gezondheidsbevorderende factoren zoals bestaanszekerheid en voldoende basisvaardigheden.
Er is sprake van een lerende cyclus, waarin kennisontwikkeling, beleidsvorming en uitvoering elkaar voortdurend voeden. Monitoring, evaluatie en toezicht worden versterkt, zodat de voortgang beter zichtbaar is, tijdig kan worden bijgestuurd en verantwoording wordt afgelegd. Nieuwe inzichten en resultaten leiden waar nodig tot aanpassing van doelen, beleid en uitvoering.
6. Gezondheid in alle beleidsterreinen
Omdat gezondheid wordt beïnvloed vanuit diverse omgevingen, is het voor het ministerie van VWS niet mogelijk om als enige departement de volksgezondheid te versterken. Daar zijn ook andere ministeries voor nodig. Daarom is een van de uitgangspunten in de landelijke nota Gezondheidsbeleid 2025-2028 dat gezondheid als vertrekpunt moet worden opgenomen in alle beleidsterreinen. Landelijk ligt de verantwoordelijkheid bij VWS om daarvoor te zorgen bij de andere departementen. Ook binnen een gemeente, binnen een regio is het belangrijk om domein overstijgend te werken. Als de ambitie is om minder instroom in jeugdzorg te realiseren, dan zal de wethouder jeugdzorg dat niet alleen kunnen bereiken.
7. Maak een preventie-infrastructuur
De relatie tussen de landelijke plannen en de besluitvorming over het opstellen en uitvoeren van regio-beelden en regioplannen, moet transparant geregeld zijn in een preventie-infrastructuur. Dat is afgesproken. Daarom is het opvallend dat VNG, zorgverzekeraars en GGDGHOR.nl zonder VWS een handreiking regionale infrastructuur hebben opgesteld, zonder VWS. Terwijl VWS verantwoordelijk is voor het landelijke stelsel. Het risico is dat in elke regio de preventie-infrastructuur net iets anders wordt ingericht. Dat zal de versnippering en vrijblijvendheid zeker niet verkleinen. Daarom is het belangrijk dat de opstellers van de handreiking samen met VWS een nieuwe versie maken. Ik merk op dat regionale infrastructuren ook in opkomst zijn voor de eerstelijn, het sociale domein en de geestelijke gezondheidszorg. Denk bijvoorbeeld aan de Hechte Wijkverbanden
8. Financiering: meer, direct en structureel
Aan de zorg, de achterkant van het stelsel, wordt in de begroting van 2027 een budget van 118 miljard vrijgemaakt. Een verschuiving van zorg naar gezondheid kan alleen worden gerealiseerd als er meer geld dan nu wordt besteed aan gezondheid, het geld structureel beschikbaar is in plaats van tijdelijk , én er geld wordt vrijgemaakt voor samenwerking. Er zijn twee mogelijkheden: een deel van het zorggeld gaat naar de voorkant, óf los van het zorggeld wordt het budget dat wordt besteed aan de voorkant verhoogd. Heman en Wijna bepleiten dat niet alleen VWS de kosten voor gezondheid draagt, maar dat ook alle andere ministeries minimaal 1% van hun begroting daar aan bijdragen.
Het Rijk zou de regionale samenwerking kunnen versterken door niet, zoals nu, het geld via het gemeentefonds zonder kaders aan 342 afzonderlijke gemeenten te geven, maar aan het samenwerkingsverband van gemeenten dat het bestuur van een GGD vormt.
Kortom
De beweging van zorg naar gezondheid wordt politiek en maatschappelijk breed gedragen. Maar de transformatieplannen waar nu aan wordt gewerkt door veel partijen zijn (te) sterk gericht op – veranderen van – de zorg. Op zeker acht punten moet de sturing op die beweging worden versterkt. O.a. is het nodig om concrete doelen te stellen ten aanzien van gezondheid van de bevolking, stel een basispakket preventie vast dat in elke gemeente wordt aangeboden, zorg voor meer en structurele financiering van dat basispakket. Neem landelijk meer gezondheidsbeschermende maatregelen (tegen nicotine-gebruik, alcohol, gokken etc) en maak regionaal van een transformatieplan meer dan een zorgplan.
Eerdere publicaties in de Nieuwsbrief over de beweging van ZZ naar GG
Deze Nieuwsbrief brengt een editorial uit, waarin de redactie aansluit op het SER-advies en zeven volksgezondheidsdoelen onderkent (SER: Focus op gezondheid van de bevolking door sevenfold aim) later pleiten KNMG-voorzitter Héman (november 2022) en diens opvolger Penders (december 2025 in Nieuwsbrief-interviews eveneens voor meer preventie en nieuwe kaders voor de zorg.
Over de auteur
Paul van der Velpen was van 1995 tot 2017 directeur van GGD Hart voor Brabant en directeur van GGD Amsterdam. In 2020, bij de start van de COVID-19-pandemie, was hij interim-directeur van GGD Gelderland-Midden. Hij is auteur van het boek Meer gezonde jaren voor iedereen. Van der Velpen is bereikbaar via Pvelpen@xs4all.nl.
Recente, eerdere publicaties van de auteur in deze NIeuwsbrief
- Lessen voor pandemische paraatheid van 60 jaar infectieziektenbestrijding (deel 2), 30 september 2026
- Infectieziektebestrijding in Nederland: wat hebben we geleerd van zestig jaar uitbraken? (deel 1), 16 september 2026
- Combineer vaccinaties voor ouderen met opsporen valrisico, april 2026
- Zet de Jeugdgezondheidszorg beter in om ongelijkheid en instroom in medische zorg en jeugdzorg te verminderen, januari 2026
- Volksgezondheidsbeleid en ruimtelijke ordening gaan prima samen in de gemeente Utrecht, 30 oktober 2025
- Er zijn drie soorten politieke partijen binnen het domein van preventie en volksgezondheid deel 2, 22 oktober 2025
- Er zijn drie soorten politieke partijen binnen het domein van preventie en volksgezondheid deel 1 , 1 oktober 2025
- Voeg Samenhangende Preventie Strategie en AZWA samen, 28 augustus 2025
- Openbare Geestelijke Gezondheidszorg kan en moet beter, 2 juli 2025
- Een investeringsmodel preventie, gaat dat werken?, 18 juni 2025
- Er komt een nieuwe preventiestrategie: deze vijf ingrediënten moeten erin zitten om effectief te zijn, 16 april 2026
- Elk ziekenhuis een leefstijlloket? Vanzelfsprekend, maar dat past nog niet in het stelsel, 2 april 2025
- Interview met Jaap Seidell, “Als ik minister zou zijn, stelde ik beleid vast zonder invloed van de voedingsindustrie”, 14 januari 2025
Zoektermen voor internet
Paul van der Velpen, preventie, van zorg naar gezondheid, gezonde generatie 2040, budget impact analyse preventie, sturing gezondheidsbeleid, basispakket preventie gemeenten, preventie-infrastructuur regio, financiering preventie vws, gezondheid in alle beleidsterreinen, landelijke nota gezondheidsbeleid, transformatieplannen gezondheid en welzijn