Door Paul van der Velpen.

Vanaf 2027 wordt aan alle 60-jarigen (circa 123.500 mensen) een vaccinatie tegen gordelroos aangeboden. Het kabinet heeft hiertoe besloten op basis van advies van de Gezondheidsraad. De kosten om iedereen boven de 60 te vaccineren vond het kabinet te hoog. Daarom werd aan het Rivm om advies gevraagd. Uit berekeningen van het RIVM bleek dat met een beperkt budget het vaccineren van 60-jarigen prioriteit moet krijgen voor maximale gezondheidswinst en meest gunstige kosteneffectiviteit.

Dat is relevant, omdat in het Aanvullend Zorg en Welzijns Akkoord is afgesproken meer te investeren in (medische) preventie, mits aantoonbaar is dat dit de zorgkosten verlaagt.

De campagne voor gordelroosvaccinatie, en andere vaccinaties voor ouderen zoals griep en COVID-19, bieden een unieke kans om deze investeringen in preventie te versterken door ze te koppelen aan andere preventie-activiteiten, zoals valpreventie.

Vallen is een van de grootste oorzaken van letsel onder ouderen (65+). Medicatiegebruik is daarbij de belangrijkste risicofactor. In Nederland belandt elke vier minuten een 65 plusser op de spoedeisende hulp na een val. Het aantal 65-plussers dat jaarlijks op de SEH terechtkomt door een val is met 11 procent toegenomen tot 117.000 ouderen.

Gordelroosvaccinatie is kosteneffectief

Bij de berekening van de kosteneffectiviteit van de gordelroosvaccinatie zijn zowel kosten als opbrengsten meegenomen. Aan de opbrengstenkant gaat het onder meer om:

• Minder huisarts- en specialistbezoeken;
• Minder ziekenhuisopnames;
• Minder sterfgevallen;
• Lagere maatschappelijke kosten (zoals productiviteitsverlies en kosten voor patiënten).

Daarnaast is gerekend met een waarde van 20.000 euro per gewonnen gezond levensjaar. Recent onderzoek suggereert dat gordelroosvaccinatie mogelijk ook dementie kan voorkomen of uitstellen. Omdat een causaal verband nog niet is aangetoond, is dit effect niet meegenomen in de berekeningen.

Op basis van de huidige aannames wordt het programma kosteneffectief geacht bij een bereik van 50% onder 60-jarigen.

Valpreventie is kosteneffectief, maar bereikt nog te weinig ouderen

Om potentiële besparingen op de zorgkosten en minder druk op o.a. SEH-bezoek te realiseren is in het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) afgesproken dat jaarlijks:

• 14 procent van de thuiswonende ouderen (65 jaar en ouder) een valrisico-inschatting krijgt;
• 3 procent van alle thuiswonende ouderen (65 jaar en ouder) met een verhoogd valrisico, een erkende valpreventieve beweeginterventie krijgt.

De ondertekenaars van het GALA hebben samen met anderen in het AZWA afgesproken dat valpreventie een basisfunctionaliteit is, omdat aannemelijk is dat een goedwerkende valpreventie-keten de instroom in de zorg vermindert. Uit de monitor valpreventie blijkt echter dat slechts een beperkt deel van de ouderen wordt bereikt. Veel minder dan in het GALA is afgesproken.

Opsporen valrisico is de cruciale schakel.

Valpreventie is een domein-overstijgende activiteit. Zowel beroepskrachten die betaald worden door gemeenten als professionals uit het medisch domein die door zorgverzekeraars worden gefinancierd, zijn erbij betrokken. Voor burgers is het belangrijk dat er een toegankelijke, sluitende ketenaanpak is. Hiervoor is de handleiding “Ketenaanpak valpreventie” ontwikkeld. Deze bestaat uit vier fasen: opsporen, screenen, interventies en structureel aanbod. In de handleiding staat beschreven wat wie doet en wie waarvoor verantwoordelijk is (c.q.betaalt). Gezien het lage bereik zal vooral het opsporen van valrisico moeten worden versterkt.

Er is op dit moment geen landelijke aanpak of campagne voor het opsporen van valrisico. De verantwoordelijkheid ligt bij gemeenten, waardoor iedere gemeente of regio een eigen werkwijze hanteert.

Grofweg zijn er drie soorten activiteiten die soms apart en soms in combinatie worden toegepast:

1. Zorgprofessionals (zoals wijkverpleegkundigen, apotheken) kunnen tijdens het reguliere consult met behulp van de valrisicotest een inschatting maken van het valrisico bij ouderen: laag, midden of hoog;
2. Sommige gemeenten wijzen ouderen via folders op valrisico en adviseren hen contact op te nemen met de huisarts als sprake is van een verhoogd risico. Daarnaast is er een uitgebreide digitale valrisico-test beschikbaar;
3. Er zijn lokale initiatieven zoals Vitaliteitsdagen, waar ouderen zich kunnen laten testen op valrisico en passende informatie en adviezen krijgen.

Koppel het opsporen van valrisico aan vaccinaties.

Het bereik van valpreventie kan worden verhoogd door het opsporen van valrisico te koppelen aan een contactmoment gericht op álle 60-plussers. Het doel is om zoveel mogelijk ouderen met een hoog valrisico eruit te filteren, met een minimale belasting voor de uitvoering. Daarom moet het opsporen van valrisico gekoppeld aan een vaccinatie aan de volgende eisen voldoen:

1. Kort zijn (1-3 minuten), maar niet te kort want dan is het risico groot dat te veel mensen onterecht worden doorverwezen;
2. Kunnen worden uitgevoerd door niet gespecialiseerd personeel;
3. Veilig uitvoerbaar zijn in een priksetting, waar vaak weinig ruimte is en wachtrijen ontstaan;
4. Vooral bedoeld zijn voor triage: wie moet je doorverwijzen, en naar wie?

De valrisicotest voldoet aan deze voorwaarden. De test van VeiligheidNL is ontwikkeld voor ouderen, en wordt in de praktijk vooral gebruikt voor 65-plussers. Voor mensen van 60–64 jaar kan de test ook bruikbaar zijn, zeker als er al sprake is van vallen, onzeker lopen, duizeligheid of verminderde mobiliteit.

Met de test kan worden vastgesteld of er sprake is van een laag, matig of hoog risico. Adviezen bij laag of matig risico kunnen door niet gespecialiseerd personeel worden gegeven. Bij een hoog risico dan is doorverwijzing nodig voor een valanalyse naar een huisarts, specialist ouderenzorg, POH-ouderen of geriater.

Bij het opsporen van een valrisico bij een populatie zonder expliciete valproblematiek, heeft een simpele, snelle test de voorkeur boven een test met een uitgebreide nauwkeurigheid. Ook de digitale versie van de risico-test is bruikbaar wanneer er op de priklocatie geen ruimte is voor het onderdeel looptest.

Bereik vaccinaties

De gordelroosvaccinatie is kosteneffectief als ten minste 50% van de zestigjaren wordt bereikt.

Van de mensen die in 2024 een uitnodiging voor de griepprik via de huisarts kregen heeft 54,2% de vaccinatie gehaald. De vaccinatiegraad was het hoogst (67,5%) in de groep van 60 jaar en ouder met een medische indicatie voor de griepprik. Deze selectie is op zich gunstig om zestigplussers te bereiken met medicatie-gebruik (=één van de valrisico-factoren).

In 2024 haalde ongeveer 46,6% van de opgeroepen 60-plussers daadwerkelijk een coronaprik. Bij de oudste groepen lag dat hoger: onder 80-84-jarigen was de opkomst ongeveer 60,7%. Ook die selectie hoeft niet nadelig te zijn voor het opsporen van valrisico.

Organisatie en financiering

Het ligt voor de hand om het organiseren van de gordelrooscampagne bij de GGD neer te leggen:

1. De GGD is vaak al betrokken bij opzetten van de valpreventie-keten;
2. In de Wet Publieke Gezondheid (artikel 5a) heeft de GGD een rol in de ouderengezondheidszorg, maar daar is nooit inhoud aan gegeven. Deze activiteiten vallen er prima onder;
3. De GGD voert ook de COVID-19 vaccinatie voor ouderen uit;
4. De griepvaccinatie wordt door de huisartsen uitgevoerd. De GGD kan zorgen voor koppeling met het opsporen van valrisico.

De financiering van de gordelroosvaccinatie, griep- en COVID-19 vaccinatie is al geregeld. Voor het opsporen van valrisico is aanvullende financiering nodig, deels te halen uit bestaande valpreventiebudgetten omdat gezorgd moet worden dat de afgesproken bereik-cijfers worden gerealiseerd.

De valanalyse van iemand met verhoogd risico valt onder verzekerde zorg. Het Zorginstituut heeft gesteld dat de valrisicobeoordeling (het uitgebreide onderzoek naar alle factoren die bijdragen tot het hoge valrisico) zorg is zoals huisartsen, POH-ouderen, specialisten ouderenzorg en geriater die plegen te bieden. Dat geldt ook voor een effectieve valpreventieve beweeginterventies onder begeleiding van een fysio/oefentherapeut voor ouderen die aangewezen zijn op begeleiding.

Diverse werkwijzen

De vaccinaties tegen gordelroos, griep, en covid-19 bieden een unieke mogelijkheid om het bereik van het opsporen van valrisico bij 60-plussers te vergroten. De stap van opsporing naar een vervolgactie is van belang. Zeker in geval van een hoog valrisico is een warme overdracht nodig. Dat zou kunnen door terplekke een afspraak te maken voor een vervolgactie en/of doordat iemand van de aanbieders fysiek aanwezig is.

Het testen op valrisico is geen eenmalige actie, maar moet op meerdere momenten plaatsvinden. Vaccinaties die op verschillende leeftijden worden aangeboden bieden daarvoor een logische ingang. De komende twee jaar kan in verschillende regio’s worden geëxperimenteerd met diverse werkwijzen. Deze kunnen worden vergeleken op kosten en effectiviteit.

Huisartsen zijn bezorgd over toename van hun werkdruk. Daarom is het verstandig om de komende jaren ook te experimenteren met routes die de druk op huisartsen beperken, bijvoorbeeld via gespecialiseerde fysiotherapeuten in een verlengde armconstructie.

Beschouwing

Gordelroosvaccinatie van 60-jarigen is kosteneffectief als ten minste 50 procent van de doelgroep wordt bereikt. Valpreventieprogramma’s zijn eveneens kosteneffectief, maar het bereik is op dit moment laag. In dit artikel is aannemelijk gemaakt dat het combineren van vaccinaties voor ouderen met het opsporen van valrisico kan bijdragen aan een groter bereik van valpreventieprogramma’s.

Voor deze combinatie zijn verschillende werkwijzen denkbaar. De optimale aanpak moet nog worden ontwikkeld. Daarvoor hoeft niet eerst uitgebreid onderzoek te worden afgewacht. Valpreventieprogramma’s worden al op veel plaatsen in het land aangeboden, op uiteenlopende manieren. Griep- en COVID-19-vaccinaties worden al uitgevoerd en er is besloten te starten met gordelroosvaccinatie.

Er is daarmee sprake van een living lab: in de praktijk starten met verschillende werkwijzen om vaccinaties en opsporen van valpreventierisico combineren. Maar dan moeten de praktijk-initiatieven wel tegelijkertijd worden begeleid met onderzoek en berekeningen. Regio’s die pilots willen uitvoeren kunnen gebruikmaken van financiële middelen die in het kader van het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord beschikbaar zijn gesteld voor de ontwikkelagenda. Wel is het nodig om regionale afspraken te maken tussen gemeenten, zorgpartijen en de preferente zorgverzekeraar. Als na twee à drie jaar duidelijk is welke aanpak het meest kosteneffectief is, kan deze werkwijze landelijk worden ingevoerd.

Zoektermen voor internet

Paul van der Velpen, preventie, gordelroosvaccinatie 60-jarigen 2027, RIVM advies gordelroos, kosteneffectiviteit preventie zorg, valpreventie ouderen SEH, ketenaanpak valpreventie, GALA akkoord valpreventie, valrisicotest VeiligheidNL, GGD vaccinatiecampagnes, preventie dementie gordelroos, medische preventie ouderen.