Door Sam Muller en Oemar van der Woerd, onderzoekers en initiatiefnemers van bovenstaande regioconferentie.
Besproken document: Oemar van der Woerd en Sam Muller, The politics of ‘the region’ in policy transformations, conference on June 30, 2026 in Utrecht, organized by Critical and Interpretive Public Administration Research (CIPA) colloquium of the Netherlands Institute of Governance (NIG), and Erasmus School of Health Policy & Management (ESHPM), Erasmus University Rotterdam.
Inleiding van de redactie
Regionale samenwerking is niet meer weg te denken uit het openbaar bestuur. Van zorg en energie tot mobiliteit en brede welvaart: steeds meer maatschappelijke vraagstukken worden op regionaal niveau aangepakt. Maar wat gebeurt er eigenlijk wanneer we een vraagstuk ‘regionaal’ maken? Wie bepaalt waar een regio begint en eindigt, welke belangen worden meegenomen en wie verantwoordelijk is voor de uitkomsten? Over deze vragen organiseerden het Critical and Interpretive Public Administration (CIPA) colloquium van het Netherlands Institute of Governance (NIG) en Erasmus School of Health Policy and Management (ESHPM) op dinsdag 30 juni 2026 de conferentie ‘De politiek van regionale sturing’ bij het departement Bestuurs- en Organisatiewetenschap (USBO) van de Universiteit Utrecht. Wetenschappers, beleidsmakers van diverse departementen, regionaal projectleiders en professionals uit de praktijk kwamen bijeen om kritisch te reflecteren op het dominante denken over regionale sturing en om nieuwe perspectieven te verkennen. Aan de hand van onderzoek en praktijkervaringen uit onder meer zorg, energie, onderwijs, mobiliteit en lokaal bestuur bespraken zij hoe regionale samenwerking in de praktijk vorm krijgt.De conferentie was daarmee nadrukkelijk geen zoektocht naar het ideale regionale bestuursmodel. Centraal stond juist de vraag wat er zichtbaar wordt wanneer we regionale sturing niet als oplossing, maar als politiek en institutioneel vraagstuk beschouwen. Hieronder volgt een verslag van deze conferentie.
De regio is geen gegeven
Een eerste belangrijke les is dat ‘de regio’ niet vanzelf bestaat. Regio’s worden gemaakt: door overheden die grenzen trekken, door beleidsprogramma’s en financieringsregelingen, maar ook door burgers, professionals en andere zogenaamde ‘plaatsmakers’ die betekenis geven aan een gebied.
Een bestuurlijke regio hoeft dan ook niet overeen te komen met de regio die mensen in hun dagelijks leven ervaren. Een regio kan voor beleidsmakers een schaal voor samenwerking zijn, terwijl inwoners diezelfde regio beleven vanuit geschiedenis, cultuur, sociale relaties en dagelijkse routines. Sommige regio’s hebben een sterke regionale identiteit; andere hebben juist te maken met een meer fragiele of negatieve identiteit.
Dat betekent dat een regionale indeling nooit volledig neutraal is. Wie een regio afbakent, bepaalt mede wat als regionaal probleem zichtbaar wordt en welke mensen, belangen en perspectieven binnen of buiten beeld vallen.
Gebiedsgericht werken is niet alleen een technische opgave
De populariteit van regionale sturing hangt samen met een bredere beweging naar gebiedsgericht werken. Waar sectoraal beleid onvoldoende rekening houdt met verschillen tussen plaatsen, kan een gebiedsgerichte benadering beter aansluiten bij lokale kennis en omstandigheden.
Maar ook gebiedsgericht werken kent risico’s. Wanneer complexe maatschappelijke vraagstukken worden vertaald naar afgebakende gebieden, projecten en uitvoeringsprogramma’s, kunnen structurele politieke vragen naar de achtergrond verdwijnen. Tijdelijke financiering en projectmatige aanpakken kunnen leiden tot fragmentatie en afhankelijkheid van steeds nieuwe programma’s.
De vraag is daarom niet alleen hoe beleid beter kan aansluiten bij de kenmerken van een gebied. Minstens zo belangrijk is de vraag welke werkelijkheid door een bepaalde gebiedsafbakening wordt gecreëerd, en welke werkelijkheden daardoor buiten beeld blijven.
Meer samenwerking betekent niet automatisch meer verantwoordelijkheid
Een tweede terugkerend inzicht uit de conferentie is de spanning tussen experimenten en de verantwoording daarover. Regionale verbanden worden vaak ingericht als experimenteerruimtes waarin partijen nieuwe vormen van samenwerking kunnen uitproberen. Tegelijkertijd worden zij geconfronteerd met eisen rond controle, financiering, Kritische Prestatie Indicatoren (KPI’s) en aantoonbare resultaten. Dat kan leiden tot een paradox: hoe meer partijen en beleidsniveaus bij een vraagstuk worden betrokken, hoe groter het risico dat verantwoordelijkheden juist worden verspreid.
De Regionale Energiestrategieën laten dit goed zien. Zij bieden ruimte voor nieuwe vormen van regionale samenwerking, maar brengen ook verschillende beleidslogica’s, bijvoorbeeld rond energie en ruimtelijke ordening, bij elkaar. Daardoor kan onduidelijk worden wie uiteindelijk verantwoordelijk is voor de uitvoering. Regionale samenwerking leidt dus niet vanzelf tot gezamenlijke verantwoordelijkheid. In sommige gevallen kan zij juist bijdragen aan wat tijdens de conferentie werd aangeduid als ‘georganiseerde onverantwoordelijkheid’: veel partijen dragen bij aan het proces, maar het blijft onduidelijk wie aanspreekbaar is op het resultaat.
Een regio is onderdeel van een groter geheel
Daar komt bij dat regionale sturing nooit op zichzelf staat. Regionale arrangementen functioneren tussen en over bestaande bestuurlijke lagen heen. Nationale programma’s, provincies, gemeenten, regionale netwerken en lokale praktijken beïnvloeden elkaar voortdurend.
Het toevoegen van een regionale laag lost daarom niet automatisch problemen op die op andere niveaus bestaan. Integendeel: nieuwe regionale arrangementen kunnen bestaande afhankelijkheden, spanningen en verschillen juist zichtbaarder maken.
Ook de ontwikkeling van Vlaamse mobiliteitsregio’s illustreert dit. Regionalisering hoeft niet te betekenen dat een nieuwe bestuurslaag met eigen bevoegdheden wordt gecreëerd. Het kan ook bestaan uit het herschikken van bestaande bestuurlijke praktijken en verantwoordelijkheden. Tegelijkertijd kan een regio daardoor wel sterk zijn in agendering, planning en coördinatie, zonder over voldoende capaciteit te beschikken om plannen daadwerkelijk uit te voeren.
Wat weten we nu meer dan voorheen?
De conferentie bouwde voort op een debat dat al langer wordt gevoerd over regionalisering en gebiedsgericht werken. Wat is er dan inmiddels anders in ons begrip van regionale sturing?
Een belangrijk verschil is dat de regio steeds minder overtuigend kan worden gezien als een neutrale schaal waarop beleid eenvoudigweg kan worden uitgevoerd. De afgelopen jaren is duidelijker geworden dat regionalisering zelf een bestuurlijke en politieke interventie is. Het creëren van regionale verbanden verandert namelijk de verhoudingen tussen actoren, maakt bepaalde problemen zichtbaar en andere minder zichtbaar, verdeelt verantwoordelijkheden opnieuw en creëert nieuwe afhankelijkheden. Daarmee verschuift ook de centrale vraag. Niet alleen: werkt regionale samenwerking? Maar ook: wie maakt de regio, vanuit welke positie, met welke middelen en met welke gevolgen voor anderen?
De conferentie laat bovendien zien dat regionale samenwerking niet alleen van bovenaf wordt georganiseerd. Regionale praktijken ontstaan uit een voortdurende wisselwerking tussen beleidsambities, lokale praktijken, professionele relaties en institutionele structuren. Regionale sturing is daarmee geen eenmalige bestuurlijke inrichting, maar een voortdurend proces van onderhandelen, aanpassen, leren en herschikken.
Wat betekent dit voor beleid?
Deze inzichten betekenen niet dat regionale samenwerking moet worden afgewezen. Wel vragen ze om een andere manier van kijken naar regionalisering.
De regio moet niet worden gezien als een vanzelfsprekende oplossing voor problemen die op andere schaalniveaus moeilijk oplosbaar blijken. Regionale samenwerking vraagt juist om voortdurende aandacht voor de vraag welke verantwoordelijkheden worden gecreëerd, verdeeld en belegd. Ook is ruimte nodig om te experimenteren en daarvan te leren, zonder dat daardoor onduidelijk wordt wie uiteindelijk verantwoordelijkheid draagt.
Dat betekent dat beleidsmakers niet alleen moeten vragen hoe regionale samenwerking beter kan worden georganiseerd, maar ook:
- Wie bepaalt wat ‘de regio’ is?
- Welke perspectieven en belangen worden zichtbaar en welke verdwijnen subtiel naar de achtergrond?
- Hoe verhouden regionale arrangementen zich tot bestaande bestuurlijke lagen?
- Wie heeft het mandaat om besluiten te nemen en wie kan daarop worden aangesproken?
- Hoe kan er ruimte zijn voor leren en experimenteren zonder dat verantwoordelijkheid vervaagt?
- En hoe zorgen we ervoor dat regionale samenwerking ook democratisch gelegitimeerd blijft?
De bredere conclusie van de conferentie is daarmee misschien ongemakkelijk, maar juist daarom relevant: regionale sturing vraagt niet om het vinden van één perfect bestuursmodel. Het vraagt om het vermogen om institutionele arrangementen voortdurend te bevragen, ervan te leren en ze aan te passen aan veranderende omstandigheden.
De regio is geen vaststaand bestuursniveau. Het is een bestuurlijke constructie die voortdurend opnieuw wordt gemaakt door overheden, professionals, organisaties én burgers.
Meer weten?
Het volledige verslag van de conferentie ‘De politiek van regionale sturing’ is hier te vinden. Het verslag bevat bijdragen en reflecties van de verschillende sprekers en deelnemers aan de conferentie en biedt daarmee een uitgebreider beeld van de besproken onderzoeksinzichten en praktijkervaringen.
Over de auteurs
Sam Muller werkt als universitair docent en onderzoeker bij de onderzoeksgroep Public Governance van het Departement Bestuurs- en Organisatiewetenschap aan de Universiteit Utrecht. Zijn onderzoek richt zich op complexe samenwerkingspraktijken tussen professionals, organisaties en burgers, en op de ontwikkeling en institutionalisering van sturing rond digitalisering in het publieke domein. In het bijzonder onderzoekt hij hoe geïntegreerde data-infrastructuren voor het delen en gebruiken van gezondheidsgegevens tot stand komen en worden ingericht voor technologische innovatie, waaronder de ontwikkeling en toepassing van algoritmes in de gezondheidszorg. Zijn recente publicaties gaan onder meer over deliberatieve vormen van sturing van gezondheidsdata-infrastructuren, het belang van de maatschappelijke toegevoegde waarde van datagedreven gezondheidsonderzoek, en de sturing van surveillance in preventieve toepassingen van gezondheidsdata en -AI. Sam Muller is bereikbaar via s.h.a.muller@uu.nl
Oemar van der Woerd werkt als universitair docent en onderzoeker bij de vakgroep Healthcare Governance en Erasmus Centrum voor Zorgbestuur van Erasmus School of Health Policy & Management aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Hij ontrafelt sturingsvraagstukken rondom netwerk- en regiovorming in de zorg en de politiek van regionale sturing in het openbaar bestuur. Bevindingen uit de afgelopen jaren zijn opgetekend in het proefschrift The Ethnography of Caring Networks: Disentangling a governance order in-the-making’ (2024). Een Nederlandstalige verscheen eerder in deze Nieuwsbrief. Van der Woerd is bereikbaar via vanderwoerd@eshpm.eur.nl
Zoektermen voor internet
politiek van regionale sturing, regionale samenwerking openbaar bestuur, gebiedsgericht werken, CIPA NIG conferentie, Oemar van der Woerd, Sam Muller, bestuurlijke regio, decentralisatie en sturing, maatschappelijke vraagstukken regio, interbestuurlijke samenwerking, Oemar van der Woerd, Sam Muller