Door Rob Essink, apotheker MPH en Anke Lambooij, apotheker, beide werkzaam bij het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik (IVM).  

Ruim 4,5 miljoen Nederlanders zijn in 2024 geraakt door een medicijntekort (KNMP, 2025). Dit is één op de vier Nederlanders. Met veel kunst- en vliegwerk krijgen deze medicijngebruikers een passende vervanging zoals een ander merk, een andere sterkte of vorm. Soms krijgen ze een ander geneesmiddel met een vergelijkbare werking. Dit alternatief werkt soms minder goed, kent meer bijwerkingen of is duurder. Ook krijgen patiënten soms kleinere hoeveelheden mee of krijgen ze een zelf bereid, of uit het buitenland geïmporteerd geneesmiddel mee. Helaas komt het ook voor dat er geen alternatief voorhanden is en dat de patiënt zonder geneesmiddelen komt te zitten.  

De aanhoudende medicijntekorten waren voor het IVM reden om het eigen Medicijnpanel te bevragen over dit thema. Het Medicijnpanel bestaat uit ruim 2500 geneesmiddelgebruikers. Aanmeldingen verlopen via het Meldpunt Medicijnen. Van de respondenten had 42 procent in de tweede helft van 2024 te maken met minimaal één medicijntekort. Ook bleek dat de meeste panelleden (84%) die te maken hebben gehad met een medicijntekort zich hierover zorgen maken. Ze vinden verder dat de politiek te weinig aandacht heeft voor het oplossen van de tekorten (Essink R & A Lambooij, 2025). 

De oorzaken van tien jaar medicijntekorten  

Medicijntekorten zijn niet een specifiek Nederlands probleem. Ze spelen in de hele wereld (KNMP, 2025). Belangrijkste oorzaken zijn productieproblemen, bijvoorbeeld omdat een grondstof beperkt beschikbaar is of omdat er problemen zijn in het productieproces. Afgelopen najaar was er een groot tekort aan infusievloeistoffen, omdat een fabriek van deze vloeistoffen getroffen was door een orkaan. Ook distributieproblemen zijn een belangrijke oorzaak. Geneesmiddelen en grondstoffen worden veelal in India en China geproduceerd en worden vervolgens verscheept naar Europa. Onrust in het Midden-Oosten kan leiden tot vertraging. Bijkomend probleem voor Nederland is dat ons land weinig interessant is voor geneesmiddelleveranciers. Dit komt door de zeer lage geneesmiddelprijzen, het lage inwonerstal en de lage geneesmiddelconsumptie. Dit verklaart waarom regelmatig een geneesmiddel bij ons niet leverbaar is, maar in onze buurlanden wel.  

Gevolgen voor de patiënt 

Eén op de tien leden van het Medicijnpanel meldde dat ze door tekorten zonder medicijnen kwamen te zitten (Essink R & A Lambooij, 2025). Dit ondanks al het werk dat apothekers en assistenten dagelijks verzetten om de tekorten op te lossen.  

Medicijntekorten leiden soms tot ernstige incidenten zoals blijkt uit het in begin 2024 uitgevoerd vragenlijstonderzoek onder zorgprofessionals  (Zohali Z en collega’s, 2025). Incidenten bijvoorbeeld als gevolg van levering van een andere sterkte, een andere toedienvorm, een communicatieprobleem of het niet kunnen leveren van een alternatief. Een aantal voorbeelden is: 

• Aanpassing sterkte: een patiënt kreeg een hogere dosering Strumazol dan voorgeschreven, wat overdosering tot gevolg had.  

• Wisselen van toedieningsvorm: een patiënt moest vloeibare cotrimoxazol gebruiken in plaats van tabletten, wat onderdosering en verminderde werkzaamheid tot gevolg had. 

• Communicatiefout: door miscommunicatie kreeg een patiënt een dubbele dosis medicatie, wat ernstige hypoglykemie en daaropvolgende ziekenhuisopname veroorzaakte. 

• Geen alternatief beschikbaar: door een tekort aan liposomaal doxorubicine kon een patiënt met agressieve lymphoma niet behandeld worden.  

• Geen alternatief beschikbaar: door een tekort aan amoxicilline/clavulaanzuur moest een patiënt uiteindelijk in het ziekenhuis worden opgenomen voor toediening van tweedelijnsantibiotica. Het gebruik hiervan leidde tot irreversibele nierschade. 

Op het Meldpunt Medicijnen melden patiënten regelmatig anoniem hun ervaringen. Hierin is te lezen wat de tekorten met de patiënten zelf doet. Dat ze tot veel zorgen en frustratie leiden, maar soms ook tot ruzie in de apotheek. Een aantal voorbeelden is: 

• “Betahistine nog steeds niet leverbaar dat is een ramp voor mij. Ik krijg veel klachten, zoals moeilijk lopen, geen coördinatie, ik kan bijna niks en heb last van oorsuizingen. Het is een schande dat dit in ons welvarend Nederland gebeurt, waar kan ik dit medicijn nog krijgen? Help mij om weer normaal te kunnen leven.” 

• “Ik ga nu, omdat er anders niks opzit voor mij, maar eens een gokje wagen in België. Ik slik al dik 10 jaar betahistine voor mijn duizeligheid. Als ze zelf eens konden ervaren, hoe het is om zonder dit medicijn te kunnen functioneren, dan zouden ze wel anders piepen. In- en in triest dit.” 

• “Ik ben Ozempic gebruiker vanwege gecompliceerde diabetes. Door influencers en de verkoop van Ozempic aan rijke beroemdheden kon ik geen Ozempic krijgen. Ik moest over op Rybelsus om diabetes te reguleren of starten met insuline.” 

• “Eén groot drama, de 14 mg orale tablet heeft dezelfde werking als 0,5 mg Ozempic spuiten. Maar mijn gebruik is 1 mg Ozempic per week. Gevolg? Bloedsuikers die de pan uit vlogen en niet te corrigeren waren, tablet die dagelijks op vast tijdstip ingenomen moest worden en niet mag in combinatie met andere medicijnen. Dit gaf veel problemen gezien mijn onregelmatige werktijden in de zorgsector en mijn andere medicatie. Ik had last van oncontroleerbare hypers.” 

• “Geef het gros dat snel wil afvallen met medicatie dan deze pillen in plaats van injecties. Diabetespatiënten die Ozempic gebruiken hebben dit keihard nodig! 

• Victoza is niet leverbaar en ondertussen word ik langzaam blind”. 

• “Ervaring met Concerta is goed. Echter Mylan is niet leverbaar waardoor ik iedere maand een ander merk krijg. Hierdoor bouw ik geen spiegel op waardoor alle klachten steeds weer opnieuw beginnen en ik nu noodgedwongen aan bijvoeding zit. Hierbij word ik absoluut niet geholpen door mijn apotheek als ik hier een vraag over stel of vraag naar een andere apotheek. Ik krijg slaande ruzie.” 

Gevolgen voor de apotheek 

Apothekers en apothekersassistenten doen erg hun best om de gevolgen van de medicijntekorten voor de geneesmiddelgebruikers zo beperkt mogelijk te houden. Dit kost de apotheker en de assistenten veel tijd. Tijd die ten koste gaat van de tijd die nodig is om patiënten goed te begeleiden in hun geneesmiddelgebruik. Op dit moment is in elke apotheek gemiddeld 1 fte bezig met het oplossen van de tekorten. Dat zijn omgerekend 2.000 leden van de apotheekteams, goed voor 220 miljoen euro op jaarbasis. Daar komen andere noodzakelijke kosten bovenop. Zo doet de apotheek bij omzettingen ook een beroep op artsen of verpleegkundigen. Dat brengt extra onnodige kosten met zich mee. Dit geldt ook voor extra kosten door import. Honderden miljoenen verstookt Nederland door geneesmiddelentekorten (KNMP, 2025). Ook hebben de medicijntekorten een negatieve invloed op het imago van het beroep apothekersassistent. Een beroep dat al onder druk staat door dubbele vergrijzing waardoor veel meer mensen geneesmiddelen slikken, minder aanwas van nieuwe assistenten, en de discussie over een nieuwe CAO. Dit is een zorgelijke ontwikkeling. Zonder goed apotheekpersoneel komt een kwalitatief goede geneesmiddelvoorziening in Nederland in gevaar. 

De oplossingen 

De oorzaak van de medicijntekorten is een veelkoppig monster. Een simpele oplossing is er dan ook niet. Meerdere interventies zijn noodzakelijk om de gevolgen van tekorten te verminderen. Naast het aanhouden van een ijzeren voorraad voor essentiële geneesmiddelen, het versoepelen van het preferentiebeleid en het landelijk coördineren wat te doen bij een medicijntekort, kan er ook gedacht worden aan onorthodoxe oplossingen om een tekort op te lossen (Lambooij A en R Essink 2025). Een paar voorbeelden: 

• Hergebruik van naar apotheek teruggebrachte geneesmiddelen.  

• Patiënt met een recept naar het buitenland sturen waar het geneesmiddel wel beschikbaar is. 

• Geneesmiddel door de apotheker uit het buitenland laten halen zonder toestemming van de IGJ. 

Hoe sympathiek sommige van deze oplossingen ook klinken, aan al deze oplossingen zit ook een keerzijde. Bijvoorbeeld bij hergebruik van geneesmiddelen: wie bewaakt en is verantwoordelijke voor de kwaliteit van de heruitgegeven geneesmiddelen? En met hoeveel extra administratie wordt de apotheek geconfronteerd? Wat betreft het naar het buitenland sturen van een patiënt met een recept. Hoe regelen we dat er een sluitende medicatiebewaking is? En wat als het voor de patiënt of zijn mantelzorger om logistieke of financiële redenen niet mogelijk is om naar een apotheek in het buitenland te gaan?  
Belangrijk is dat koepels van voorschrijvers en apotheekhoudenden samen met de overheid -inclusief de IGJ- en de zorgverzekeraars bepalen welke orthodoxe en onorthodoxe oplossingen acceptabel zijn en onder welke voorwaarden ingezet mogen worden bij een medicijntekort.  

Over de auteurs en het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik 

Rob Essink is apotheker en Master of Public Health bij het Instituut Verantwoord Medicijngebruik (IVM)  

Anke Lambooij is apotheker bij het Instituut Verantwoord Medicijngebruik (IVM)   

Het Instituut Verantwoord Medicijngebruik is een neutrale ANBI-stichting die dertig jaar bestaat en die de kwaliteit, veiligheid en betaalbaarheid van geneesmiddelengebruik wil verbeteren. Het IVM ontvangt een instellingssubsidie van het ministerie van VWS en wordt daarnaast gefinancierd uit tal van projecten.    

Zoektermen voor internet

Rob Essink, Anke Lambooij, IVM, medicijnen, tekort, eerste lijn, ziekenhuizen, medicijngebruik, apotheek