Zorgfraude bestrijden zonder de publieke macht te concentreren

okt 28, 2026 | Langdurige zorg, Nieuws | 0 Reacties

Door Marcel de Krosse, redacteur langdurige zorg.

Inleiding

Zorgfraude staat steeds nadrukkelijker op de politieke en bestuurlijke agenda. Dat is begrijpelijk. Publieke middelen die bedoeld zijn voor kwetsbare mensen moeten daadwerkelijk aan zorg worden besteed. Tegelijkertijd roept de intensivering van de fraudebestrijding een institutionele vraag op. De overheid wil strenger screenen, meer controleren, gegevens beter uitwisselen en extra capaciteit inzetten voor toezicht en opsporing. Het kabinet heeft daarvoor een pakket aangekondigd dat oploopt tot €50 miljoen per jaar. Daarbij wordt onder meer ingezet op strengere toetredingseisen, uitbreiding van de toepassing van de Wet Bibob, meer fysieke controles en extra capaciteit voor opsporing en handhaving.

Tegen deze achtergrond is de positie van zorgkantoren interessant. Zij spelen een belangrijke rol bij de uitvoering van de Wet langdurige zorg (Wlz) en zijn verantwoordelijk voor een rechtmatige besteding van publiek geld. Tegelijkertijd zijn het private rechtspersonen die een publieke taak uitvoeren. Hoe ver mogen hun bevoegdheden dan gaan? Kan een zorgkantoor behalve inkoper en contractpartij ook integriteitsonderzoeker en uiteindelijk opsporingsinstantie worden?

Die vraag is actueel geworden door de discussie over de toepassing van de Wet Bibob door zorgkantoren. Menzis introduceerde voor de Wlz-inkoop 2027-2029 een Bibob-procedure. De voorzieningenrechter van de rechtbank Den Haag oordeelde op 31 juli 2026 echter dat Menzis de verplichtingen uit de Wet Bibob bij de Wlz-inkoop niet mocht toepassen zolang de wet daarvoor geen grondslag biedt. Daarmee is niet gezegd dat zorgfraude niet krachtig moet worden bestreden. De uitspraak onderstreept vooral dat voor ingrijpende bevoegdheden een expliciete wettelijke basis nodig is.

De vraag is daarom niet óf zorgfraude moet worden aangepakt. De interessantere vraag is hoe dat kan gebeuren zonder dat effectieve handhaving leidt tot een ongewenste concentratie van macht.

De bijzondere positie van het zorgkantoor

De positie van het zorgkantoor maakt deze discussie ingewikkeld. Het zorgkantoor is verantwoordelijk voor de uitvoering van de Wlz in zijn regio en speelt een belangrijke rol bij de contractering van zorgaanbieders. Daarmee heeft het aanzienlijke invloed op aanbieders die afhankelijk zijn van een Wlz-contract.

Dat brengt ook een verantwoordelijkheid met zich mee. Zorgkantoren moeten kunnen nagaan of aanbieders betrouwbaar zijn, declaraties kloppen en contractuele afspraken worden nageleefd. Maar er is een verschil tussen het controleren van een declaratie en het uitvoeren van een integriteitsonderzoek naar bestuurders, aandeelhouders en andere betrokkenen. Nog verder gaat strafrechtelijke opsporing.

De vraag is dan of al deze functies bij dezelfde organisatie moeten worden belegd.De recente ontwikkeling laat zien dat die richting niet ondenkbaar is. Menzis wilde de Wet Bibob gebruiken om bij nieuwe zorgaanbieders onderzoek te doen naar mogelijke betrokkenheid bij criminaliteit. Het zorgkantoor kondigde aan ongeveer 450 zorgaanbieders te controleren en bij risico’s een contract te weigeren of te beëindigen. Daarmee wordt de rol van het zorgkantoor als poortwachter aanzienlijk uitgebreid.

Daar komt de discussie over boa-bevoegdheden bij. Wanneer medewerkers van een private organisatie niet alleen contractuele controles uitvoeren, maar ook formele opsporingsbevoegdheden krijgen, verandert de aard van hun functie wezenlijk.

De principiële grens

Het probleem is niet dat private organisaties nooit publieke bevoegdheden mogen uitoefenen. Nederland kent daarvan talrijke voorbeelden. De vraag is vooral wat er gebeurt wanneer verschillende soorten macht bij dezelfde partij samenkomen.

Een zorgkantoor kan dan tegelijk:

  1. bepalen met welke aanbieder een contract wordt gesloten;
  2. controleren of die aanbieder zich aan het contract houdt;
  3. onderzoeken of bestuurders en andere betrokkenen integer zijn;
  4. besluiten dat een contract niet wordt aangegaan of wordt beëindigd;
  5. en mogelijk bijdragen aan strafrechtelijke opsporing.

Dat hoeft niet automatisch tot misbruik te leiden. Het kan zelfs efficiënt zijn. Maar machtenscheiding gaat niet alleen over het voorkomen van feitelijk misbruik. Het gaat ook om onafhankelijke controle, rechtsbescherming en het voorkomen van de schijn dat één partij te veel invloed heeft. Juist daarom is het Bibob-vonnis relevant. De rechter heeft niet geoordeeld dat zorgfraude geen serieus probleem is of dat zorgkantoren geen verantwoordelijkheid hebben voor de integriteit van aanbieders. De kern was dat voor het gebruik van dit zware wettelijke instrument een voldoende wettelijke grondslag nodig is. Dat is niet alleen een juridische randvoorwaarde. Het is ook een aanleiding om na te denken over de institutionele inrichting van de fraudebestrijding voordat bevoegdheden verder worden uitgebreid.

Geen nieuwe instantie, maar een betere taakverdeling

Daarmee ligt een voor de hand liggende vervolgvraag op tafel. Als zorgkantoren niet alle bevoegdheden moeten krijgen, moet iemand die bevoegdheden toch uitoefenen. Is daarvoor dan een nieuwe overheidsinstantie nodig?

Dat lijkt niet noodzakelijk. Nederland beschikt al over een aanzienlijke infrastructuur voor toezicht, informatie-uitwisseling en opsporing. De Nederlandse Zorgautoriteit houdt toezicht op onder meer zorgaanbieders, zorgverzekeraars en uitvoerders van de Wlz en kan onder andere aanwijzingen, lasten onder dwangsom en bestuurlijke boetes opleggen. De Nederlandse Arbeidsinspectie is leidend voor strafrechtelijke onderzoeken naar zorgfraude.

Daarnaast bestaat het Informatie Knooppunt Zorgfraude (IKZ), waarin negen organisaties samenwerken. Ook kunnen gemeenten, zorgverzekeraars en zorgkantoren onder voorwaarden informatie delen via het Waarschuwingsregister zorgfraude. De oplossing hoeft daarom niet te liggen in het optuigen van een nieuwe organisatie. Een logischer alternatief is om de bestaande infrastructuur beter te benutten en de verantwoordelijkheden scherper te verdelen.

Het zorgkantoor kan daarbij vooral poortwachter en contractpartij blijven. Het verzamelt signalen, voert reguliere controles uit en kan contractuele maatregelen nemen. Bij ernstige integriteitsrisico’s kan het bestaande publieke toezicht- en opsporingsapparaat worden ingeschakeld. Zwaardere bevoegdheden blijven zo zoveel mogelijk bij organisaties die daarvoor publiekrechtelijk zijn ingericht. Dat betekent niet minder samenwerking. Het betekent vooral dat duidelijker wordt wie waarvoor verantwoordelijk is.

Naar een evenwichtiger model

Een dergelijke taakverdeling hoeft de positie van het zorgkantoor niet te verzwakken. Integendeel: het zorgkantoor kan een sterke poortwachter blijven. Het moet

  • aanbieders kunnen controleren, contracten kunnen weigeren
  • of beëindigen wanneer daar goede redenen voor zijn
  • en vermoedens van fraude snel kunnen signaleren.

Maar niet iedere uitbreiding van de fraudebestrijding hoeft automatisch te leiden tot uitbreiding van de publieke macht van het zorgkantoor. De zwaarste bevoegdheden kunnen worden verdeeld over de bestaande publieke infrastructuur: toezicht bij de NZa, kwaliteit en veiligheid bij de IGJ en strafrechtelijke opsporing bij de daarvoor aangewezen diensten. De bestaande mogelijkheden voor informatie-uitwisseling, onder meer via het IKZ, kunnen daarbij verder worden versterkt.

Zo ontstaat een model waarin het zorgkantoor een centrale rol houdt, zonder dat alle functies daar samenkomen.

Kortom

  1. De bestrijding van zorgfraude verdient krachtige aandacht. Publiek geld is schaars en iedere euro die door fraude verdwijnt, kan niet aan zorg worden besteed. De omvang van de Wlz en de toenemende aandacht voor georganiseerde vormen van zorgfraude maken duidelijk dat passiviteit geen optie is.
  2. Juist daarom is het belangrijk om ook kritisch te kijken naar de manier waarop de benodigde bevoegdheden worden georganiseerd. Het recente Bibob-vonnis laat zien dat uitbreiding van bevoegdheden niet alleen een kwestie van effectiviteit is, maar ook van wettelijke grondslag en institutionele ordening.
  3. Daarbij is een nieuwe overheidsinstantie niet vanzelfsprekend nodig. Nederland beschikt al over een uitgebreide infrastructuur van zorgkantoren, NZa, IGJ, Nederlandse Arbeidsinspectie, OM en informatieknooppunten. De bestuurlijke opgave ligt eerder in het beter laten samenwerken van die partijen, het sneller en rechtmatig delen van informatie en het beleggen van zware bevoegdheden daar waar onafhankelijkheid en rechtsbescherming het best zijn gewaarborgd.
  4. Meer doen tegen zorgfraude hoeft dus niet te betekenen dat steeds meer macht bij het zorgkantoor wordt geconcentreerd. De twee vragen zijn van elkaar te onderscheiden: hoeveel aandacht en capaciteit willen we aan fraudebestrijding besteden, en hoe organiseren we de macht die daarvoor nodig is?
  5. Een effectieve overheid is immers niet alleen een overheid die fraude opspoort. Het is ook een overheid die haar bevoegdheden zo organiseert dat zij effectief, proportioneel, controleerbaar en betrouwbaar blijft.
  6. De kern van een nieuwe benadering van zorgfraudebestrijding zou daarom kunnen zijn: niet minder handhaven, maar slimmer handhaven; niet minder publieke verantwoordelijkheid, maar een betere verdeling van publieke macht.

Over de redacteur

Marcel de Krosse schrijft in de Nieuwsbrief over langdurige zorg en zorgethiek. Hij is sociaal geneeskundige. De Krosse was bestuursadviseur bij het CIZ. Sinds zijn pensionering is hij adviseur, doet hij vrijwilligerswerk én is Nieuwsbriefredacteur.

Recente, eerdere publicaties in de Nieuwsbrief van Marcel de Krosse (sommige geschreven samen met co-auteurs) zijn:

Zoektermen op internet:

Marcel de Krosse, langdurige zorg, zorgfraude bestrijding, Wet Bibob zorgkantoor, bevoegdheden zorgkantoren, Wlz inkoop fraudebestrijding, menzis bibob uitspraak, machtenscheiding zorgfraude, informatie knooppunt zorgfraude ikz, toezicht nza igj fraude, rechtmatige zorginkoop, boa bevoegdheden zorgkantoor

Reactie verzenden

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *