Door Marcel de Krosse, arts publieke gezondheidszorg.

Woord vooraf van de redactie

Begin mei 2026 deden de redacteuren van deze Nieuwsbrief in een editorial een oproep aan de lezers. De vraag was of men wilde reageren op een opsomming van 35 factoren die de capaciteit van de toekomstige verpleeghuiszorg beïnvloeden. Ook werd duidelijk gemaakt wat er nu aan visie en regelgeving leeft bij zorgkantoren, Nza, koepels, HLO-deelnemers en vele anderen. De redactie betwijfelde of met de huidige visie en regelgeving Nederland wel op het goede spoor zat: kloppen de aannames wel en is er geen sprake van kokervisie? Het editorial en de reacties (zowel gestuurde emails als reacties op de website) zijn voorgelegd aan Marcel de Krosse, die vervolgens onderstaand artikel schreef waarbij hij vanzelfsprekend ook zijn eigen bronnen en inzichten gebruikt heeft. Hij heeft een en ander gestructureerd, getypeerd en waar mogelijk naast de VTV-gegevens en -voorspellingen gelegd. Vervolgens heeft hij scenario’s geschetst. Tot slot geeft hij zijn eigen overwegingen. Met dit alles geeft hij een geïntegreerde toekomstverkenning op basis van recente analyses, signalen en de VTV 2024, waarbij tegelijk de (ultra)korte termijn visies van inkopers en regelgevers sterk gerelativeerd worden.

Inleiding

De Nederlandse ouderenzorg bevindt zich op een kruispunt. Terwijl beleidsmakers waarschuwen voor oplopende uitgaven, personeelstekorten en een onhoudbare groei van de langdurige zorg, verschijnen tegelijkertijd signalen van leegstand in verpleeghuizen. Dat lijkt tegenstrijdig, maar wie de recente analyses naast elkaar legt — van ESB tot Alzheimer Nederland, van DSW tot de Nieuwsbrief Zorg & Innovatie, en tenslotte ook de VTV 2024 — ziet een complex systeem waarin demografie, beleid, financiering, taalgebruik en maatschappelijke verwachtingen elkaar kruisen.

De vraag is dus niet alleen wat er gebeurt, maar vooral hoe we de signalen moeten duiden en welke toekomstpaden zich aftekenen?

1. Leegstand: signaal van frictie, niet van overcapaciteit

De ESB-analyse laat zien dat de gemiddelde verblijfsduur in verpleeghuizen tussen 2012 en 2022 met 8% is gedaald. Dat komt vooral door:

• De sterke groei van het Volledig Pakket Thuis (VPT),
• Minder cliënten met ZZP-4 en ontmoedigen instroom in het verpleeghuis van cliënten met een ZZP-4 (zie figuur 1),
• Gedragsverandering tijdens en na corona.

Deze kortere verblijfsduur leidt (tijdelijk) tot minder benodigde capaciteit — althans op papier. In de praktijk melden zorgmedewerkers dat leegstand vaak het gevolg is van personeelstekorten, niet van een gebrek aan zorgvraag. De VTV 2024 bevestigt dat de arbeidsmarkt de beperkende factor wordt, niet de demografie of de financiën.

2. De verschuiving naar thuis: beleidsideaal versus realiteit

Het beleid zet al jaren in op “langer thuis wonen”. Maar de praktijk is weerbarstig.
DSW rekende voor dat het VPT vier keer zo duur kan zijn als het (Modulair Pakket Thuis MPT), vooral omdat het arbeidsintensief en logistiek complex is. Tegelijkertijd is het MPT administratief zwaar en niet kostendekkend. De conclusie uit de praktijk: geen van beide pakketten is een duurzaam antwoord op de groeiende zorgvraag.

De VTV 2024 versterkt dit beeld: thuiszorg is waardevol, maar niet schaalbaar bij een krimpende beroepsbevolking. De gedachte dat thuiszorg goedkoper of lichter is, wordt door de feiten ontkracht.

3. De demografische realiteit: de dubbele vergrijzing komt pas net op gang

De VTV 2024 laat zien dat de vergrijzing structureel en langdurig is. De groep 80-plussers groeit tot 2040–2045 door en daarmee ook de prevalentie van dementie en multimorbiditeit.

Alzheimer Nederland liet becijferen dat de maatschappelijke kosten van dementie in 2025 al 31,8 miljard euro bedragen, inclusief mantelzorg en indirecte kosten (zie alhier).

Bezuinigingen op formele zorg leiden tot een waterbedeffect: meer druk op mantelzorgers, gemeenten en werkgevers. De VTV bevestigt dat mantelzorgcapaciteit structureel afneemt (zie alhier).

4. De rol van taal: beleidsjargon dat de werkelijkheid maskeert

Mouton & Schrijvers analyseren hoe termen als “van zorg naar gezondheid”, “transformatie” en “langer thuis” een suggestieve beleidsrealiteit creëren die niet strookt met de feitelijke zorgvraag.

Preventie is waardevol, maar ontlast de zorg niet. Gezondheid is geen substituut voor zorg. Wooninitiatieven zijn inspirerend, maar niet schaalbaar op korte termijn.

De VTV 2024 sluit hierbij aan: preventie levert gezonde levensjaren op, maar verlaagt de zorgvraag niet structureel.

5. De 35 factoren: een systeem dat alle kanten op wordt getrokken

De lijst van 35 factoren van Mouton & Schrijvers laat zien hoe breed de determinanten van zorgvraag en -aanbod zijn: demografie, indicatiestelling, bekostiging, wonen, mantelzorg, arbeidsmarkt, visieontwikkeling.

Het systeem beweegt in meerdere richtingen tegelijk:

• Beleid stuurt op thuis,
• Demografie stuurt op meer intramuraal,
• Arbeidsmarkt stuurt op minder zorg,
• Mantelzorg stuurt op meer formele ondersteuning,
• Woningmarkt stuurt op geclusterde woonvormen,
• Financiering stuurt op bezuinigingen.

Het resultaat: frictie.

6. Vier geïntegreerde toekomstscenario’s

Op basis van alle bronnen ontstaat een samenhangend scenario‑kader.

Scenario 1 — De overbelaste thuiszorg: “Langer thuis, maar duurder en zwaarder”

• De beleidslijn “Langer thuis” blijft centraal staan,
• MPT prevaleert boven VPT (HLO) en wordt de standaardvorm van thuiszorg,
• De administratieve last van MPT blijft hoog en de kostendekkendheid laag,
• De wijkzorg krijgt een nog grotere rol, maar zonder de intensieve ondersteuning van de VPT-teams,
• Arbeidsmarkt kan de wijkzorg niet dragen,
• Mantelzorgers raken overbelast,
• De (regionale) leegstand blijft bestaan door personeelstekorten, niet door gebrek aan vraag.

Wat zegt de VTV hierover?

De VTV 2024 maakt duidelijk dat dit scenario niet houdbaar is:

• De arbeidsmarkt is de beperkende factor,
• De zorgvraag stijgt tot 2040–2045 door,
• Mantelzorgcapaciteit neemt structureel af,
• Preventie verlaagt de zorgvraag niet.

Gevolg

Het systeem raakt overbelast. De verschuiving naar MPT maakt de wijkzorg wel goedkoper op papier, maar niet uitvoerbaar in de praktijk. Toegankelijkheid komt onder druk te staan.

Scenario 2 — De institutionele heroriëntatie: “Terug naar het verpleeghuis, maar anders”

• Leegstand blijkt tijdelijk en regionaal, niet structureel.
• De demografische druk dwingt tot herinvesteren in intramurale zorg,
• De afbouw van VPT maakt dat meer mensen intramurale zorg nodig hebben,
• Nieuwe vormen ontstaan: kleinschalig, geclusterd, technologisch ondersteund, met hybride inzet van personeel.
• MPT blijft bestaan, maar vooral voor lichtere zorg,
• VPT wordt beperkt tot uitzonderingssituaties of geclusterd wonen.

Wat zegt de VTV hierover?

De VTV bevestigt dat:

• intramurale zorg onmisbaar blijft voor zware problematiek,
• de arbeidsmarkt te klein is voor massale wijkzorg,
• de zorgvraag structureel stijgt.

Gevolg

Dit scenario wordt door de VTV én de beleidslijn (MPT boven VPT) nog waarschijnlijker. De afbouw van VPT versnelt de noodzaak om intramurale zorg te herpositioneren.

Scenario 3 — De systeemcorrectie: “Realistische zorg, realistische taal, realistische keuzes”

• Beleidsjargon wordt losgelaten,
• Preventie wordt gewaardeerd, maar niet overschat,
• Er komt helderheid over wat collectief wordt gefinancierd en wat niet, wat tot wonen behoort en wat de burgers zelf betalen,
• Regionale planning wordt verplicht,
• De keuze om MPT te laten prevaleren boven VPT wordt onderdeel van een bredere herijking van het zorgstelsel,
• De zorg wordt opnieuw ingericht op basis van realistische aannames over demografie, arbeidsmarkt en mantelzorg.

Wat zegt de VTV hierover?

De VTV maakt dit scenario urgent:

• Preventie is waardevol, maar geen kostenbesparing,
• De arbeidsmarkt is de beperkende factor,
• Ongelijkheid en leefomgeving beïnvloeden de zorgvraag sterk,
• De samenleving moet keuzes maken over solidariteit en prioritering.

Gevolg

Dit scenario leidt tot een eerlijker, transparanter systeem, waarin de keuze voor MPT‑dominantie wordt ingebed in een bredere visie op zorg, wonen en solidariteit.

Scenario 4 — De maatschappelijke adaptatie: “De samenleving verandert mee”

• Buurtcollectieven, coöperaties en nieuwe woonvormen groeien,
• Technologie ondersteunt zowel thuis als intramuraal,
• Regionale verschillen nemen toe,
• Eigen bijdragen voor wonen en lichte zorg worden normaler,
• Inzet op stevig maatschappelijke dialoog ter bewustwording.

VTV‑effect: dit scenario wordt onvermijdelijker en is ondersteunend aan de andere.

7. Conclusie: de toekomst is hybride

Samenvattend. De beleidslijn om het MPT te laten prevaleren boven het VPT versterkt de beweging richting meer intramurale zorg (scenario 2) en maakt een systeemcorrectie (scenario 3) onvermijdelijk, terwijl het scenario van een overbelaste thuiszorg (scenario 1) steeds minder houdbaar wordt.

Geen enkel scenario staat op zichzelf. De meest waarschijnlijke toekomst is een hybride:

• Intramurale zorg blijft essentieel (scenario 2),
• Maar de samenleving moet mee veranderen (scenario 4),
• En beleidsmakers moeten realistische keuzes maken (scenario 3),
• Terwijl door de druk op thuiszorg grenzen zijn bereikt (scenario 1).

De VTV 2024 maakt duidelijk dat dit geen zorgvraagstuk is, maar een maatschappelijke opgave, waarbij het van belang is – om in scheepvaarttermen te spreken – door de golven de horizon te blijven zien.

Nawoord van de redactie

Er is grote behoefte aan een geïntegreerde visie op de ouderenzorg. Als we de laatste woorden van De Krosse vertalen naar concrete aanbevelingen:

• afname van capaciteit van verpleeghuizen is niet slim en korte termijnbeleid.
• iedereen moet beseffen dat zorg niet vanzelfsprekend is; controversiële maatregelen als maatschappelijke dienstplicht, corvee in de wijk, meer respect, inspraak en hogere lonen voor zorgmedewerkers, misschien enkele technologische oplossingen, en eigen burgerinitiatieven, het zal allemaal (nog meer) aan de orde komen.
• het verzekeringssysteem met zijn vele spelers, opdrachten, rollen en belangen, het gevarieerde veld van zorgaanbieders en de verschillende manieren waarop zorg en wonen geleverd kunnen worden is ingewikkeld en eigenlijk alleen transparant voor ingewijden. Daar moet wat aan gebeuren (voorlichting, Staatscommissie).
• De druk op de thuiszorg neemt stelselmatig toe. Dat geldt ook voor mantelzorg. Nu al is er sprake van tekorten en overbelasting: “substitutie” van intra- naar extramuraal klinkt goed maar stuit nadrukkelijk op problemen.

Al met al is er nu dringend een debat nodig binnen en buiten het parlement over de logica van bestaande maatregelen en ideologieën: veel ervan verleggen problemen, snijden geen hout of gaan in het geheel niet uit van een toekomstige zorgvraag.

Zoektermen op internet:

Marcel de Krosse, langdurige zorg, Eerste Lijn, VTV 2024 langdurige zorg ouderenzorg, DSW berekening VPT versus MPT, maatschappelijke kosten dementie 2025 Alzheimer Nederland, dubbele vergrijzing en multimorbiditeit 2040, waterbedeffect bezuinigingen formele zorg, Mouton Schrijvers beleidsjargon zorg, preventie gezonde levensjaren zorgvraag, mantelzorgcapaciteit daling VTV.