Door Hester van de Bovenkamp.

In een zorgsysteem onder druk is er in toenemende mate aandacht voor efficiënt zorggebruik en het tegengaan van het leveren van zorg met weinig toegevoegde medische waarde. Om dit te kunnen doen is inzicht nodig in wat dan zorg met geringe waarde is en hoe het komt dat deze zorg ondanks deze geringe waarde toch wordt geleverd. De oorzaken hiervan zijn deels te vinden in de systeem en aanbodkant van zorg, waaronder perverse financiële prikkels of angst van artsen een diagnose te missen (Fraser et al, 2024). Voor beter begrip van het vraagstuk is het echter ook belangrijk inzicht te krijgen in de patiënt kant van dit vraagstuk. Als daar immers de vraag leeft naar behandelingen die volgens medisch onderzoek van geringe toegevoegde waarde zijn, dan is het belangrijk om te weten waar die vraag vandaan komt. Het artikel Factors associated with patients’ demand for low-value care: a scoping review van Gillroy Fraser en collega’s levert een bijdrage aan dit inzicht.  

Een veelheid aan factoren  

De resultaten van de review laten zien dat de vraag van patiënten naar zorg van geringe medische waarde voortkomt uit een veelheid aan factoren. De auteurs maken daarbij een indeling in acht hoofdcategorieën, te weten: cognitieve vooroordelen, kennis gerelateerde factoren, interacties met zorgverleners, emoties, socio-culturele factoren, voorkeuren en verwachtingen, biomedische en zorg gerelateerde factoren en economische factoren. Door deze factoren te categoriseren probeert het artikel een stap te maken in het beter begrijpen van het vraagstuk. Bovendien concluderen de auteurs dat deze inzichten professionals en beleidsmakers handvatten geven om deze vraag te verminderen. Bijvoorbeeld door patiënten beter te informeren is de verwachting dat de vraag naar deze behandelingen zal verminderen en dat patiënten tot een betere zorgvraag komen. 

Het inzicht in de patiënt-kant achter deze problematiek is belangrijk en door de literatuur hierover bij elkaar te brengen geven de auteurs hier een nuttig overzicht van. Tegelijkertijd roept de review ook dieperliggende vragen op, die de auteurs jammer genoeg laten liggen. De waarde van onderzoek doen naar de ervaringen van patiënten is immers ook om ons anders naar een bepaald vraagstuk te doen kijken dan de medische blik dat doet (Van de Bovenkamp 2024). Zo ook naar het vraagstuk rondom zorg met geringe waarde. Ik ga hier in op twee aanknopingspunten voor reflectie die tot andere aanbevelingen zouden leiden dat het de patiënt nog een keer beter uitleggen.  

Is geringe waarde wel zo eenduidig?  

In het artikel wordt onproblematisch gekeken naar de vraag wat zorg van geringe waarde eigenlijk is. Door dit als vaststaand gegeven te beschouwen, volgt als vanzelf dat patiënten het wel verkeerd zullen hebben begrepen als ze behandelingen willen die volgens medisch onderzoek van geringe medische waarde zijn. Onderzoek naar de ervaringsverhalen van patiënten laat echter zien dat hier vraagtekens bij kunnen worden gezet. Uit dit onderzoek komt bijvoorbeeld het belang van de emotionele impact van het ziek zijn iedere keer weer terug. In patiënten- en naastenverhalen lees je dat patiënt zijn allerlei emoties oproept. Het gaat gepaard met angst, opluchting, verdriet en eenzaamheid (Frank 1992, Woolf & Lorde 2021, Scholtes, et al. 2022). Zorg is daarmee behalve een rationele en technische ook een emotionele aangelegenheid. Aandacht voor emoties is daarom aandacht voor wat ertoe doet in de zorg. Emoties, waaronder onzekerheid en angst, zijn ook een van de geïdentificeerde factoren die oorzaak kunnen zijn van de vraag naar behandelingen die vanuit medisch perspectief geringe waarde hebben. Vaak worden die emoties in medische discussies als ruis gezien terwijl ze voor patiënten een belangrijke kern van ziekzijn zijn. Vanuit deze positie geredeneerd kunnen de resultaten uit de review ook startpunt zijn voor reflectie op de vraag: moeten we niet deels anders naar waarde kijken? Wat als een extra scan bijvoorbeeld veel angst bij patiënten kan wegnemen, ze daardoor hogere kwaliteit van leven ervaren en wellicht ook makkelijker weer mee kunnen doen in de maatschappij? 

Blootleggen waar de medische zorg patiënten in de kou laat staan 

Een ander interessant resultaat uit het artikel wat noopt tot verdere reflectie is dat groepen patiënten die low value care ‘eisen’ ook groepen zijn die niet de zorg krijgen die ze nodig hebben door een gebrek aan aandacht voor en het serieus nemen van bepaalde type aandoeningen. Te denken valt aan (deels) vrouwspecifieke aandoeningen zoals endometriose en migraine Aandoeningen met een grote impact op kwaliteit van leven, maar waar vanouds weinig aandacht voor is in de medische wetenschap en die vaak weinig serieus worden genomen door medische professionals (Maas & Quaegebeur 2024). In plaats van deze patiënten uit te leggen dat bepaalde behandelingen medisch gezien van geringe waarde zijn als oplossing voor deze zorgvraag, zouden de resultaten veel meer bekeken kunnen worden als indicatie dat de huidige zorg groepen patiënten tekort doet. Kortom, ook hier kunnen de resultaten worden gebruikt voor bredere reflectie op kwaliteit van zorg en wat daaraan te doen is. Immers als onderliggende problemen zoals gebrek aan aandacht voor bepaalde aandoeningen niet worden aangepakt zullen patiënten logischerwijs behandelingen aan blijven grijpen die enige hoop bieden op verlichting van klachten.  

Serieus nemen van patiënten ervaringen vraagt om ter discussie stellen van eigen aannames  

Om beleidsvraagstukken in de zorg beter te begrijpen is aandacht voor patiënten ervaringen van belang. Het artikel van Fraser et al. over de patiënt kant achter het vraagstuk van het terugdringen van medische zorg met geringe medische waarde is daarmee relevant. Willen we echt goed gebruik maken van dit type onderzoek dan is het echter belangrijk om de resultaten te gebruiken om op beleidsaannames te reflecteren. Deze reflecties kunnen hele andere beleidsaanbevelingen opleveren dan die van de auteurs in hun artikel. Ze kunnen bestaande manieren van denken in de zorg ter discussie stellen over wat van waarde is en of we patiënten wel de waarde bieden waar ze recht op hebben.  

Over de auteur 

Hester van de Bovenkamp is hoogleraar Patiëntenwetenschappen bij Erasmus School of Health Policy & Management, Erasmus Universiteit Rotterdam 

Zoektermen voor internet

Hester van de Bovenkamp, patiëntaspecten, review, patiëntervaringen, geringe waarde, medische zorg, beleid