Bespreking van Steven de Waal zijn nieuwste boek

Door Pieter Vos.

Een nieuw boek van De Waal

Een paar maanden geleden verscheen het nieuwste boek van Steven de Waal: ‘Het zal mijn zorg zijn! 7 routes naar een gezond zorgstelsel’. In het boek beschrijft De Waal hoe wij een gezondheidszorg kunnen bouwen die bestand is tegen de problemen van deze tijd en die een gezond leven is beschoren. Dat doet hij door de zeven routes uit de ondertitel te presenteren als evenzovele veranderingen, noodzakelijk en onvermijdelijk om dat ‘gezonde zorgstelsel’ te kunnen bereiken.

Het boek is een overzicht van De Waals publicaties van de afgelopen dertig jaar. Die publicaties cirkelen steeds rond de vraag: hoe kunnen wij twee essentiële rollen in de samenleving, de actieve burger en de maatschappelijk ondernemer, bij elkaar brengen? In dit nieuwste boek ziet De Waal een derde rol, die van de zorgprofessional en verder heeft maatschappelijk ondernemerschap de vorm van publiek leiderschap gekregen. Met elkaar moeten burger, zorgprofessional en publiek leider, als drie-eenheid, een in zijn ogen falende overheid en zijn instituties vervangen. En ICT stelt hen in staat dit te volbrengen.

Met zijn boek wil De Waal mensen stimuleren het initiatief tot verandering te nemen en hun het vertrouwen te geven dat dit tot resultaat kan leiden. Ik vat nu eerst het boek samen en wil dan bekijken of het ons op weg helpt naar een gezond zorgstelsel.

Samenvatting van het boek: 7 routes

Het boek van De Waal bestaat, zoals gezegd, uit zeven ‘transformatieroutes’ die met elkaar zijn veranderingsaanpak vormen. De routes beginnen en eindigen alle bij drie overtuigingen van De Waal:

• Centrale regie van bijvoorbeeld een overheid werkt niet in een complex systeem als de gezondheidszorg. In plaats van het van bovenaf willen veranderen van een stelsel met behulp van ontwerp en planning, kan succesvolle verandering alleen van onderop komen.
• De polder, maar eigenlijk ook onze representatieve democratie, met zijn overlegcultuur van belangen en compromissen, lost de problemen in de gezondheidszorg niet op. Die los je op met keuzes, met richting en route en met inspiratie en die vind je bij ‘civil leadership’, dus bij maatschappelijk ondernemers of publieke leiders.
• Uiteindelijk zal de burger de noodzakelijke verandering teweeg brengen. Die beschikt, onder meer door ICT, data en zelforganisatie, over ‘disruptive power’, over de mogelijkheid te ontwrichten, stelsels omver te werpen. En dat zal hij gaan doen, omdat het in zijn belang is. De civil leader is zijn natuurlijke compagnon.

Omdat centrale regie in een complex systeem niet werkt, kun je problemen in zo’n systeem alleen maar oplossen door ruimte te geven aan het elkaar versterken van disruptieve burgers en publieke leiders. Zo ontstaan ‘transformatieroutes’ die naar oplossingen leiden. Dat is de overtuiging van De Waal en hij ziet het al in de praktijk gebeuren.

Dit zijn de zeven transformatieroutes van De Waal.

1. Stimuleren van civil leadership.
2. Bevorderen van gezondheid.
3. Financieren van toegevoegde gezondheidswaarde.
4. Organiseren vanuit praktische wijsheid van zorgprofessionals.
5. Ontwikkelen van zorgplatforms en platformorganisaties.
6. Realiseren van zorg in de woonomgeving met eigen regie van de patiënt.
7. Stimuleren van moedig leiderschap.

De Waal beschrijft de route en illustreert die met praktijkvoorbeelden om de lezer te inspireren. Naar mijn mening kun je de zeven routes clusteren in drie hoofdrichtingen.

Gezondheid

In de eerste plaats gezondheid: de routes 2 en 3. Wij zijn beland in de fase van het bevorderen van gezond gedrag; het voorkomen van ziekte is niet meer voldoende. Bevorderen van gezond gedrag is iets geheel anders dan een aanpassing van bestaand zorgaanbod aan de tijdgeest. Het is de vraag of dat zorgaanbod deze opdracht kan uitvoeren, het gaat om welzijn, wonen en werken, om veel meer en om iets anders dan ‘zorg’: om het leven van mensen. Toch denkt De Waal dat de zorgprofessional gezondheid kan bevorderen, maar dan zal hij beloond moeten worden voor resultaat, voor outcome en niet voor productie, voor output. En die outcome is het perspectief van de burger. De financiering van de zorg moet dus op de schop en dat zal de gehele gezondheidszorg radicaal veranderen. De Waal noemt een aantal beloftevolle nieuwe financieringswijzen, zoals populatiebekostiging, meerjarige zorgcontractering en shared savings.

De leefomgeving

In de tweede plaats zorg rondom de leefomgeving van de burger: de routes 4, 5 en 6. De samenloop van deze routes creëert, schrijft De Waal, een nieuwe werkelijkheid in zorgland. Het zorgaanbod verplaatst zich van instelling naar woonomgeving en neemt daar de vorm aan van een digitale ruimte, waarbinnen patiënt en zorgprofessional een twee-eenheid van dataverkeer en samen beslissen vormen. Het huis van de patiënt, lees burger, is veranderd in een ‘smart’ omgeving van sensoren en zenders, ingebed in een zorgplatform waarvan het zorgaanbod ook deel uitmaakt. Het zorgplatform is geen klassieke zorginstelling, maar een keten, waarin de noodzakelijke zorg in geïntegreerde vorm beschikbaar is. Kern van de keten is een multidisciplinair gezondheidscentrum. Kern van de leefomgeving is een zelfsturende, digi-vaardige patiënt, lees burger, die zich bewust is van zijn verantwoordelijkheid voor gezondheid.

Leiderschap

In de derde plaats leiderschap, de routes 1 en 7. Hier staat ‘civil leadership’ centraal, uitgeoefend door leiders die zich verantwoordelijk voelen voor de publieke zaak. Zij hebben het formele management, met zijn op hiërarchie en voorschriften gestoelde manier van sturen achter zich gelaten en geven leiding vanuit een persoonlijke kijk op het doel van de organisatie. Dat doel ontlenen zij aan de maatschappelijke opdracht van de zorg. Zij kenmerken zich door het vermogen keuzes te maken in dienst van een lange termijnvisie en hun omgeving hierin mee te krijgen door inspiratie en duidelijkheid. Juist de gezondheidszorg heeft behoefte aan civil leadership: het motiveert zorgprofessionals het goede te doen en het past wonderwel bij burgerinitiatieven. En die twee, zorgprofessionals en burgerinitiatieven, zullen, schrijft De Waal, de positie van de traditionele zorginstelling overnemen.

Met De Waal op weg naar een gezond zorgstelsel?

Het boek van De Waal biedt een mooi overzicht van de mogelijkheden om de gezondheidszorg voor te bereiden op de toekomst. En de vele voorbeelden uit de praktijk zullen de lezer kunnen stimuleren die mogelijkheden te gebruiken. Zorgprofessionals en burgerinitiatieven zullen inspiratie uit het boek halen. Ik denk dat vooral cluster 2 – de combinatie van zorgprofessional, platformorganisatie, leefomgeving en eigen regie burger – ons een blik gunt op de gezondheidszorg van de (hopelijk nabije) toekomst. Interessant is, naar mijn mening, vooral de enorme kans om preventie en gezondheid (cluster 1) tot leidend beginsel van die toekomstige gezondheidszorg te maken. Als dat gebeurt, ontstaat een veelbelovend samengaan van wonen/leven, digitaal, gedrag en professionaliteit.

Een paar kritische kanttekeningen tot slot.

De Waal paart een stevige afkeer van de overheid en haar instituties aan een groot vertrouwen in burger en professional. Die twee moeten ruimte krijgen te doen wat zij als het ware van nature willen en kunnen: het algemeen belang dienen. Centrale regie van een overheid dient dat algemeen belang niet, integendeel, die verstoort natuurlijke oplossingsrichtingen. En omdat de nu nog regisserende overheid zijn positie niet wil opgeven, zegt De Waal, is het disruptieve, in mijn woorden revolutionaire, optreden van de burger, geholpen door zijn civil leaders en door zijn ICT, noodzakelijk om het systeem in de goede richting te duwen.

Ik vind in de geschiedenis en in het heden geen bewijs voor de overtuigingen van De Waal. Natuurlijk, er zijn voorbeelden, De Waal noemt ze, maar de moloch die gezondheidszorg heet, transformeer je daarmee niet. Concreet, de schets die De Waal geeft van een toekomstige gezondheidszorg is vol belofte en waarschijnlijk ook haalbaar. Voor zijn manier om die te bereiken bestaat geen bewijs. De ‘wisdom of the crowd’ is sinds zijn optimistische introductie decennia geleden bezoedeld door alternative facts, populisme, eigen belang eerst en radicalisering. Het argument dat dit gedrag het resultaat is van falend overheidsbeleid is een cirkelredenering en een onbewijsbare stelling.

Zeker is wel dat het gedrag van burgers, geholpen door ICT, een ontwrichtende werking kan hebben op de samenleving; sommige gebeurtenissen kun je revolutionair noemen, wat minder verhullend taalgebruik is dan disruptief. Maar het is, denk ik, moeilijk aantoonbaar dat dergelijk radicalisme een kwetsbaar, fragiel systeem als de gezondheidszorg, doorregen als het is met morele dilemma’s, in een maatschappelijk gewenste richting kan duwen. Nog los van de onverantwoordelijke risico’s die men zo loopt, is het, naar mijn mening, noodzakelijk dat een overheid, zij het veel meer dan nu, in open gesprek met de burger, regie heeft, dat wil zeggen langs democratische weg de route uitstippelt en het kader oplegt. Het is een illusie te denken dat wij de grote opgaven in de gezondheidszorg – de toekomst van het algemeen ziekenhuis, gezondheid en gedrag, vergrijzing en betaalbaarheid, digitalisering en arbeidsmarkt, regionalisatie – succesvol kunnen aanpakken zonder centrale regie.

Over de auteur
Pieter Vos was algemeen secretaris van de RVZ (nu RV&S), actief als toezichthouder en adviseur in zorg en onderwijs. Hij publiceert regelmatig in deze Nieuwsbrief over verschillende onderwerpen.

Zoektermen voor het internet:

Pieter Vos, Steven de Waal, boekbespreking, Het zal mijn zorg zijn! 7 routes naar een gezond zorgstelsel, zorgstelsel, 7 transformatieroutes