Door Evelien Beentjes, Jan Willem Fijen, Mark-Erik Nota, Petrie Roodbol, allen verbonden aan Heelmeesterz.

Inleiding

In ons eerder artikel over pandemische paraatheid van januari dit jaar adviseerden we de pandemische paraatheid te bewerkstelligen door 1 een breder afwegingskader dan uitsluitend de coronazorg; 2 meer regie op basis van visie: 3 een grotere rol voor defensie; 4 het creëren van covid vrije ziekenhuizen; en 5 het verbeteren van de inzet en gericht compact opleiden van personele capaciteit.

Covidzorg concentreren: probeer dat eens uit

Het door VWS ingestelde expertteam Covid zorg onder leiding van Edwin Velzel heeft in juni 2022 haar eindrapport Optimalisatie ziekenhuis zorg in tijden van covid uitgebracht. Dit bestrijkt vooral de optimalisatie van ziekenhuis en IC-zorg. De door ons bepleite grotere rol voor defensie en het creëren van covid vrije ziekenhuizen komen hierin niet aan de orde. Wel geven de auteurs aan dat, op basis van de ervaringen in het buitenland, het concentreren van COVID-zorg in één categoraal ziekenhuis nergens effectief gebleken is maar dat is ook niet wat wij bepleitten. Natuurlijk heb je voor Covid zorg integrale ziekenhuiszorg nodig waar in Multimorbiditeit behandeld kan worden, maar dat is nog geen reden om in alle ziekenhuizen ook Covid te behandelen. Laat Nederland hiermee eens gaan experimenteren. In de ene ROAZ-regio wel en in de andere ROAZ-regio geen Covid-vrije ziekenhuizen.

In het rapport wordt wel ingezet op regionale concentratie van COVID IC-zorg, maar in het verlengde daarvan andere ziekenhuizen vrijhouden van COVID zorg is een oplossing die niet in beeld komt. De logistieke scheiding van personeel, patiënten, goederen, waaronder beschermingsmiddelen en luchtbehandeling, blijven inefficiënt en ineffectief als we weer op alle locaties pandemische zorg willen leveren, zoals blijkt uit de inaugurele rede van Nota.

Op het congres ‘ziekenhuisnetwerkzorg in de regio: what’s in it for me?’ van 21 november 2021 heeft Ernst Kuipers aangegeven dat in zijn ogen dit thema van discussie als een pendel heen en weer beweegt. Hij overweegt toch alternatief beleid: “COVID vrije” ziekenhuizen (“pandemie” vrije ziekenhuizen) een kans te geven. In oktober 2022 hebben we er nog niet over gehoord.

Anders opleiden

Het rapport belicht ook taakdifferentiatie en opleiding bij de verpleging. Zonder meer positief is de flexibilisering van de verpleegkundige vervolgopleidingen met behulp van modules en EPA’s, (Entrustable Professional Activities oftewel Toevertrouwde professionele activiteiten) waarvan overigens de ontwikkeling al ingezet was ruim voor de eerste uitbraak van Corona. Hoe eenmaal verworven competenties op peil gehouden worden bij zorgprofessionals die alleen ingezet worden bij een nieuwe golf Corona, blijft buiten beschouwing. Concentratie van coronapatiënten zou ook dit probleem kunnen verlichten. Evenmin wordt er aandacht besteed aan een mogelijke herijking van de taakverdeling tussen artsen en verpleegkundigen, die ons inzien gerechtvaardigd is doordat het aantal operationele bedden bepaald wordt door het beschikbare aantal zorgprofessionals waarvan steeds een tekort is bij de verpleging, zeker ook ten opzichte van het aantal medisch specialisten. Geen klassieke taakherschikking van artsen naar verpleegkundigen, maar van verpleegkundigen naar artsen.

Landelijke functionaliteit infectieziekten gaat niet werken

In juni 2022 kwam ook het advies landelijke functionaliteit infectie ziekten van VWS uit, gebaseerd op een rapport van het Verwey-Jonker, dat is overgenomen door de regering, waarbij de regie wordt belegd in een nieuwe bestuurlijke laag. Dit is een poging om meer regie vanuit visie te realiseren, maar deze wekt weinig vertrouwen. Immers verantwoordelijkheden slechts worden in deze poging alleen herbelegd zonder te verduidelijken wat de visie en beschikbare middelen zijn van deze functionaliteit. Al eerder gingen wij in ons artikel “Logistiek scheiden van patiëntenstromen” uitgebreid hierop in. Bovendien worden er banen gecreëerd voor zorgprofessionals, terwijl zij juist zo hard aan het bed nodig zijn. Uit onderzoek blijkt dat een tekort aan verpleegkundigen leidt tot hogere mortaliteit (Zaranko et al., 2022) in de ziekenhuizen.

Nieuwe logistieke technologie kan mogelijk het personeelstekort helpen verlichten, door het metingen rechtstreeks naar het systeem te sturen in plaats van handmatig in te voeren.

Veertien adviescolleges met vijf scenario’s

Op 5 september 2022 brachten veertien adviescolleges het rapport “Coronascenario’s doordacht Handreiking voor noodzakelijke keuzes” uit met vijf uitgewerkte scenario’s daarin. Per scenario ( van corona als verkoudheid tot continue strijd of nog erger) komen de consequenties op een groot aantal sectoren aan bod: zorg, openbaar bestuur, wetgeving, mensenrechten, internationale relaties, economie, onderwijs justitiabelen, topsport, sport en beweging, cultuur, samenleving, wetenschap, technologie en innovatie, gedrag en communicatie.

Bij het scenariodenken gaat het niet om te bepalen welk scenario het meest waarschijnlijk is, maar juist om alle scenario’s te doordenken, om zo beter voorbereid te zijn. Een breder afwegingskader is hiermee in beeld gekomen, dat wij van harte onderschrijven. Of de ziekenhuizen en andere zorgaanbieders het advies om in corona-milde perioden de slechte tijden te doordenken, ter harte hebben genomen, is nog niet duidelijk. Dat zal mogelijk blijken in de komende winter- en voorjaarsgolven.

Kamerbrief over pandemische paraatheid

Op 4 november verscheen de kamerbrief beleidsprogramma pandemische paraatheid van Kuipers met daarin veel aandacht voor slagvaardigheid, wendbaarheid en opschaalbaarheid. De uitwerking van personele opschaling met extra artsen infectieziekten en 800 extra verpleegkunde studenten Basis Acute Zorg en de investering in een nationale zorgreserve stemt hoopvol. Punt van zorg blijft de onttrekking van deze verpleegkundigen ten tijde van Corona golven aan de regulieren zorg met als gevolg nog langere wachtlijsten en mogelijk ook oversterfte. Wij pleiten daarom voor de inrichting van de nationale zorgreserve. We zijn dan ook verheugd dat ook in de kamerbrief deze optie aan de orde komt. Begin 2023 is een uitwerking hiervan te verwachten.

Conclusie

Er nu inderdaad een breder afwegingskader dan uitsluitend coronazorg gekomen dankzij het advies van de veertien adviesorganen. De hierboven genoemde VWS stukken bepleiten meer regie. Dat is ook wel een goede poging, maar is onvoldoende uitgewerkt.

Een gemiste kans is het niet adresseren van een grotere rol voor defensie (tijdelijke extra capaciteit; transport en logistiek van mensen en middelen zowel planning als organisatie en uitvoering) evenals het achterwege laten van het creëren van covid vrije ziekenhuizen. Uitstekend in de overheidsdocument is de beoogde verbetering bij het compact opleiden.

Hoop gloort aan de horizon voor de inrichting van een nationale zorgreserve.

Evelien Beentjes is organisatiepsycholoog, gespecialiseerd in de organisatieontwikkeling van ziekenhuizen en coach.

Jan Willem Fijen MD PhD is als internist-intensivist werkzaam in het Diakonessenhuis Utrecht-Zeist-Doorn.

Mark-Erik Nota is organisatie adviseur& interim manager bedrijfskunde/bestuurskunde en emeritus lector FM Innovatie Facilitymanagement en Real Estate health care

Petrie Roodbol is emeritus hoogleraar verplegingswetenschap.

Heelmeesterz is een interdisciplinaire onafhankelijke innovatieve denktank met betrekking tot de medisch specialistische zorg. De Heelmeesterz vormen een groep kritische denkers die hun ervaring en expertise willen inzetten om de gezondheidszorg te verbeteren door een bijdrage te leveren aan het maatschappelijke en het professionele debat.