Door Josephine F. Mertens-Stutterheim & Thomas G.H. Kempen, apothekers.

Samengevat artikel:

• Kempen TGH, F Zohra en JF Mertens, Competencies needed for pharmacist prescribing: A qualitative study of competency frameworks to identify gaps in Dutch pharmacy education, Currents in Pharmacy Teaching and Learning, 18 (2026)

Inleiding

De toenemende zorgvraag, onder meer door vergrijzing en een stijgende prevalentie van chronische aandoeningen, vraagt om efficiënter gebruik van beschikbare zorgprofessionals. In dat licht groeit de aandacht voor het voorschrijven van medicatie door apothekers. In verschillende landen, zoals het Verenigd Koninkrijk en Nieuw-Zeeland, vervullen apothekers al een voorschrijvende rol. In Nederland ontbreekt deze wettelijke bevoegdheid, hoewel apothekers in de praktijk al regelmatig informele voorschrijfactiviteiten uitvoeren in samenwerking met artsen. Zo passen apothekers in zowel de eerste- als tweedelijnszorg doseringen aan bij een verminderde nierfunctie, vervangen zij geneesmiddelen bij tekorten en begeleiden zij patiënten bij het afbouwen of stoppen van medicatie (Nguyen 2026; Van Loon 2024). Deze praktijk laat zien dat de rol van de apotheker zich ontwikkelt richting een actievere positie in het behandelproces. Daarvoor is waarschijnlijk een uitbreiding van de competenties van apothekers nodig. Om die reden onderzochten wij de hiaten in de bestaande Nederlandse apothekersopleidingen op het gebied van voorschrijven, om zo de voorbereiding van apothekers op een voorschrijvende rol te ondersteunen. In deze beschouwing vatten wij een recente onderzoekspublicatie hierover (Kempen 2026) samen, waarin de nadruk ligt op de Nederlandse context en implicaties voor de praktijk.

Ervaringen in het buitenland

Internationaal onderzoek laat zien dat voorschrijven door apothekers leidt tot vergelijkbare of betere klinische uitkomsten, verbeterde therapietrouw en hogere patiënttevredenheid (Weeks 2016; Vowles 2026). Daarnaast draagt dit bij aan een betere toegankelijkheid van zorg en verlaging van de werkdruk voor artsen (Jebara 2018; Walpola 2024). Er zijn grofweg twee modellen in voorschrijven door niet-artsen te onderscheiden: independent prescribing en dependent of collaborative prescribing (Jebara 2018). In het Verenigd Koninkrijk (VK) kunnen apothekers zelfstandig (independent) voorschrijven. Zij stellen diagnoses, starten behandelingen en dragen volledige verantwoordelijkheid voor het behandeltraject. In enkele andere landen bestaat zelfstandig voorschrijven in een meer afgebakende vorm, bijvoorbeeld het voorschrijven van antibiotica bij ongecompliceerde urineweginfecties bij vrouwen en amandelontsteking door apothekers in Frankrijk (Mesbahi 2024). Dit vraagt om passende klinische en diagnostische vaardigheden. Nieuw-Zeeland hanteert een collaboratief (dependent) model, waarbij de arts de diagnose stelt en de apotheker verantwoordelijk is voor het voorschrijven, monitoren en optimaliseren van de medicatie. Dit laatste model sluit mogelijk beter aan bij de huidige Nederlandse praktijk, waarin samenwerking tussen zorgprofessionals centraal staat.

Nederland: sterke basis

Uit eerder landelijk onderzoek blijkt dat huisartsen en patiënten overwegend positief staan tegenover een meer formele rol van apothekers, met name bij minder complexe zorg en binnen duidelijke samenwerkingsafspraken (Kempen 2024; Kempen 2024; Kempen 2025; Abadier 2025). Nederlandse apothekers beschikken over een stevige basis in farmacotherapie. Tegelijkertijd zijn voorschrijfactiviteiten niet expliciet onderdeel van de opleiding en was nog onvoldoende duidelijk welke aanvullende competenties nodig zijn om deze rol in Nederland formeel te kunnen invullen.

Welke competenties zijn nodig?

Ons onderzoek (Kempen 2026), waarbij we het curriculum van apothekersopleidingen in Nederland vergeleken met die van voorschrijvend apothekers in het VK en Nieuw-Zeeland, laat zien dat met name zeven competenties verdere ontwikkeling vragen:

• Klinische beoordeling: Nederlandse apothekers zijn momenteel niet opgeleid in het uitvoeren van lichamelijk en psychosociaal onderzoek, terwijl dit in enkele andere landen onderdeel is van de voorschrijfrol.
• Aanvragen en interpreteren van laboratoriumonderzoek: Interpretatie van labwaarden is aanwezig, maar het zelf aanvragen en dragen van verantwoordelijkheid voor testresultaten ontbreekt.
• Voorschrijven en verantwoordelijkheid nemen: De opleiding richt zich nu op het beoordelen van voorschriften en het doen van voorstellen voor verbetering van de behandeling, niet op het zelf voorschrijven en het dragen van eindverantwoordelijkheid.
• Aanpassen en monitoren van behandeling: Het zelfstandig wijzigen en opvolgen van therapie is nog beperkt ontwikkeld.
• Begeleiden van patiënten bij ziekteverloop: Er is nog weinig expliciete aandacht voor begeleiding bij verslechtering of onvoldoende effect van behandeling.
• Omgaan met belangenconflicten: Expliciete aandacht hiervoor ontbreekt in de context van voorschrijven en is waarschijnlijk van belang als apothekers zowel medicatie voorschrijven als afleveren.
• Supervisie: Het organiseren van passende supervisie is belangrijk voor apothekers die leren voorschrijven.

Experts van de basis- en vervolgopleidingen voor apothekers in Nederland – die in het kader van dit onderzoek werden geïnterviewd – achtten diagnostische vaardigheden in de Nederlandse context niet direct nodig, zolang een collaboratief model wordt gekozen waarin de arts de diagnose stelt.

Wat betekent dit voor de praktijk?

Een collaboratief model past wat ons betreft het beste bij Nederland. De arts blijft verantwoordelijk voor diagnose, de apotheker voor optimalisatie van medicatie. Het draagvlak onder professionals en patiënten is er. De praktijk laat zien dat het kan. Voor een structurele implementatie van deze formele rol zijn er de volgende randvoorwaarden:

• Samenwerkingsafspraken: Heldere afspraken over taken, verantwoordelijkheden en documentatie, bijvoorbeeld binnen een ziekenhuis of eerstelijnssamenwerkingsverband, zijn noodzakelijk.
• Wet- en regelgeving: Apothekers hebben duidelijke juridische kaders nodig om voor te schrijven.
• Gegevensuitwisseling: Toegang tot en uitwisseling van patiëntgegevens is essentieel. Artsen moeten ervan op de hoogte zijn als de apotheker een medicijn heeft voorgeschreven.
• Opleiding: Aanvullende scholing op eerdergenoemde competenties, bij voorkeur verweven in de vervolgopleiding. Praktijkervaring en supervisie zijn daarbij belangrijk.
• Financiering: Passende bekostiging is nodig om deze rol duurzaam in te bedden.

Daarnaast betekent voorschrijven een andere rol. Dat vraagt om verandering in denken en werken – bij apothekers én artsen.

Wat levert het op?

De potentiële opbrengsten zijn breed:

• Betere toegankelijkheid van zorg: de apotheker is laagdrempelig en dichtbij.
• Efficiëntere samenwerking: minder schakels, minder vertraging in zorgprocessen.
• Lagere werkdruk voor artsen: vooral bij routinematige zorg.
• Betere benutting van expertise: de apotheker als medicatiespecialist.

Tegelijkertijd zijn er aandachtspunten, zoals het risico op fragmentatie van zorg, wat het belang van goede afstemming en duidelijke verantwoordelijkheden onderstreept.

Kortom: Hoe nu verder?

De stap naar formeel voorschrijven door apothekers kan voortbouwen op de bestaande praktijk. Verdere ontwikkeling vraagt om het formaliseren van huidige werkwijzen, gecombineerd met gerichte scholing en passende randvoorwaarden. De ervaringen met taakherschikking bij andere beroepsgroepen, zoals verpleegkundig specialisten en physician assistants, die sinds 2014 een collaboratieve vorm van voorschrijfbevoegdheid hebben, laten zien dat wetgeving kan volgen op een praktijk die zich al heeft ontwikkeld. Voorschrijven door apothekers kan daarmee worden gezien als een logische volgende stap in de ontwikkeling van een toekomstbestendig zorgsysteem, waarin samenwerking en optimale inzet van expertise centraal staan.

Over de auteurs

Josephine F. Mertens-Stutterheim is apotheker, docent en onderzoeker bij het Leids Universitair Medisch Centrum, gedreven in het verbinden van praktijk, onderwijs en onderzoek om de farmaceutische zorg te versterken.

Thomas G.H. Kempen is apotheker en universitair docent aan de Universiteit Utrecht en verbonden aan Uppsala University in Zweden. Zijn onderzoek richt zich op betere farmacotherapie en gebruik van medicatie door patiënten middels optimaal inzet van de apotheker in de zorg.

Zoektermen voor internet

Josephine F. Mertens-Stutterheim, Thomas G.H. Kempen, eerste lijn, beleidsontwikkeling, apotheker voorschrijven 2026, competenties voorschrijfbevoegdheid apothekers, independent prescribing vs collaborative prescribing, taakherschikking farmacie Nederland, hiaten apothekersopleiding voorschrijven, collaborative prescribing model Nieuw-Zeeland, farmaceutische zorgwetgeving voorschrijven, Nguyen van Loon informele voorschrijfactiviteiten, medicatiespecialist eerstelijnszorg, data gegevensuitwisseling arts apotheker.