Door Karel-Peter Companje, medisch historicus.

De Sint-Vitusdans, ook bekend als de chorea van Sydenham, is een ziekte waar we vandaag weinig meer van horen. Nu staat het bekend als acute reuma of chorea minor, voorkomend bij kinderen. Tegenover de chorea minor staat de chorea hereditaria adultorum of de ziekte van Huntington, maar deze is niet verbonden met de Sint-Vitusdans.

Uitzinnige dansplaaguitbraken in het verleden

De Sint-Vitusdans heeft historisch nog een ander gezicht naast de chorea minor. Tot in de achttiende eeuw stond de Sint-Vitusdans ook bekend als de dansplaag. Hierbij sloegen menigtes op straat ziekelijk aan het dansen, soms dagen of wekenlang tot aan uitputting, beroertes of hartaanvallen toe. De grootste uitbraak was de dansplaag van juli 1518 in de Elzas, met name in de stad Straatsburg. Een vrouw, bekend als Frau Trauffea, barstte in dansen uit en ging daar vijf dagen mee door. Na een paar dagen sloten steeds meer mensen zich uitzinnig bij haar aan en pas eind augustus stopte de dansmanie. Het stadsbestuur dacht dat de groep boetedoening moest doen en hield deze opnieuw wekenlang aan het dansen bij een heiligdom van Sint Vitus.

Andere dansplaaguitbraken in het Duitse rijk waren in 1237 bij Erfurt en Arnstadt, in 1374 in Aken, Utrecht en langs de Rijn en Moezel en in 1463 in de Eifel. Bij de pestuitbraken uit de veertiende eeuw raakten hele bevolkingsgroepen onder invloed van de bezinningsloze dansplagen. Het dansen leek volgens een latere kroniek op het maken van spastische bewegingen. Tijdgenoten dachten dat de oorzaak heet bloed was, of een straf van God voor de krachteloze doop door ontuchtige priesters. In Italië werd verondersteld dat de lijders gestoken waren door de giftige tarantulaspin en werd het verschijnsel tarantisme genoemd. Als remedie hoopte men dat door woeste muziek de dansers tot rust zouden komen, maar zij werden alleen maar wilder. Excorcisme om duivels uit te bannen bleek ook niet te helpen.

De massale dansplagen worden nu vaak toegeschreven aan psychische spanningen tijdens regionale rampspoed. Als andere reden wordt ook wel ergotisme of kriebelziekte genoemd, veroorzaakt door het gebruik van met de schimmel echt moederkoren besmet graan of rogge. Rond 1750 kwamen de massale dansplagen niet meer voor.

De oorsprong van het begrip Sint-Vitusdans

Het begrip Sint-Vitusdans dook op in 863, toen relieken van de heilige Sint Vitus uit Parijs werden overgebracht naar de Saksische abdij Corvey. Sint Vitus was een jongen uit de derde eeuw die zich op 7- of 12-jarige leeftijd bekeerde tot het Christendom, wonderen verrichtte en in 304 slachtoffer werd van de christenvervolgingen onder de Romeinse keizers Maximianus en Diocletianus (284-305). Hij werd vooral aangeroepen om hulp bij zenuwaandoeningen. Volgens volksgeloof zou je een jaar goede gezondheid verkrijgen als je voor zijn beeld in Corvey zou dansen.

Verschillende soorten dansplagen volgens Paracelsus

De Sint-Vitusdans of de dansplaag werd in de zestiende eeuw beschreven door de Zwitserse arts en alchemist Paracelsus (1493-1541). Hij was kroniekschrijver van de dansplaag in Straatsburg. Volgens Paracelsus bestond de dansplaag of Sint-Vitusdans uit drie soorten:

• De dans uit fantasie of chorea imaginativa
• De dans uit sensuele behoeften en vrije wil, de chorea lasciva
• De dans door lichamelijke oorzaken, de chorea naturalis

De chorea lasciva werd volgens hem vooral uitgevoerd door vrouwen die in verzet kwamen tegen de dominantie van de man. Paracelsus noemde als remedie het verbranden van een afbeelding van de danser of lang vasten.

Sydenham, Nolst Trenité en hun diagnose

De Engelse arts Thomas Sydenham (1624-1689) stelde in zijn Methodus curandi febres of Over de genezing van koortsen uit 1666 de symptomen voor chorea of Sint-Vitusdans voor het eerst vast als ziekte bij kinderen. In de Nederlandstalige bewerking van 1741: Deeze is een zoort van Stuipen ofte Zenuwtrekking; welke de Kinderen zoo Jongtjes als Meysjes zoo af van het tiende Jaar hunner ouderdom, tot op der tijd van der zelver Man of Vrouwbare Jaaren bevangd. […] door een Zenuwtrekkinge aanstonds in een andere gestalte geschikt […] maakten ze wel duizend grimmatzen als ofze Guichelaars waren. Sydenham vermoedde reumatologische en neurologische oorzaken voor de Sint-Vitusdans. De ongecontroleerde bewegingen zouden worden veroorzaakt door pijnlijke gewrichten. Hij adviseerde purgeerdrank in de ochtend, Geneeswyn om 17.00 uur en een slaapdrank voor de nacht. Als het niet hielp, kon altijd nog een aderlating worden toegepast.    

In 1900 sloot de Nederlandse arts A.N. Nolst Trenité in zijn Handboek der Ziekenverpleging uit 1900 bij de observeringen van Sydenham aan: dat de chorea of Sint-Vitusdans dit eigenaardige heeft, dat de patiënten (het zijn meestal kinderen) voortdurend in beweging zijn en dit met den besten wil niet tegenhouden kunnen. Gewoonlijk draaien zij met den onderarmen, halen de schouders op, trekken gezichten, hebben tot spreken de tong niet in hun macht enz. In 1900 werd de Sint-Vitusdans geklasseerd als zenuwziekte. Nolst-Trenité beval aan om de patiëntjes met chloraalhydraat in slaap te houden tot de etensuren om het zenuwstelsel tot rust te brengen. Hij adviseerde om bij de kinderen een katheter te plaatsen in verband met de lange slaapperioden.

De Sint-Vitusdans tegenwoordig

Tegenwoordig komt de chorea van Sydenham of Sint-Vitusdans in westerse landen nauwelijks meer voor. De diagnose wordt daarom steeds moeilijker te stellen. De pathofysiologie is nog grotendeels onopgehelderd en er is verschil met de pathofysiologie van de ziekte van Huntington of de chorea hereditaria adultorum. Kennis van voorgeschiedenis met chorea van Sydenham bij een patiënt uit niet-westerse landen is echter wel nodig om bij psychotische stoornissen een goede behandeling te kunnen geven. Uit de medisch-historische geschiedenis van de Sint-Vitusdans blijkt opnieuw dat de inhoud van ziektebeelden met dezelfde naam in duizend jaar sterk kan verschuiven.

Literatuur:

• A.G. Munts, M.J. Wennekes, P.J. Koehler, ‘Een kind met merkwaardige bewegingen: chorea van Sydenham’, in: NTvG 6 (2003) 257-260.
• J.P.P. van Vugt, J.I. Hoff, W. Vandenberghe, R.A.C. Roos, ‘Sporadische chorea: een praktische aanpak’, in: Tijdschrift voor Neurologie en Neurochirurgie 4 (2011) 152-160.
• Brevis Morbos Curandi Methodus; dat is Korte Leerwys om Ziekten te Geneezen, door den Heere Thomas Sydenham, M. Doctor en Practyzyn te Londen. En door hem zelve uyt zyne Werken, als het Merg derzelve zynde, getrokken, en nu naar het Ordere der ABC geschikt. Uit het Latijn vertaald ende met eygene Geneeswijs der Ziekten bijgevoegd door Henricus Buyzen (Haarlem 1741).
• A.N. Nolst-Trenité, Handboek der Ziekenverpleging (Amsterdam 1900).
• W. Mengde, A.Y Jessurun, ‘Chorea van Sydenham en psychose’, in: Tijdschrift voor psychiatrie 4 (2010) 265-269.
• R. van Hes, Dansen rond de stamboom. Van chorea hereditaria adultorum naar de ziekte van Huntington (Leiden 2008).
• https://historiek.net/dansplaag-danswoede-1518-straatsburg/134333/, ingezien op 29 december 2020.
• https://isgeschiedenis.nl/nieuws/uitbraak-middeleeuwse-plaag-de-sint-vitus-dans, ingezien op 29 december 2020.
• http://voetnootjes.blogspot.com/2015/06/24-juni-1374-uitbraak-sint-vitusdans.html, ingezien op 29 december 2020.
• https://hilversum.okkn.nl/mijn-vraag/wie-was-sint-vitus-eigenlijk/

Zoektermen voor internet

Karel Peter Companje, historisch feitje, Sint-Vitus, Sint-Vitusdans, chorea