Door Karel-Peter Companje, medisch historicus.
Het begin van wetenschappelijk waarnemen bij zieken
In de loop van de zestiende eeuw werden de wetenschappelijke praktijken van waarnemen, experimenteren en beschrijven van zieken voor het eerst samengevat onder de term observeren. In deze tijd verschenen steeds meer wetenschappelijke boeken met observationes of aanmerkingen in het Nederlands. Observationes werden als empirische waarnemingen vooral gedaan bij anatomische praktijken. Sinds de Vlaamse arts Andries van Wesele, internationaal bekend onder de naam Vesalius, in 1543 zijn beroemde boeken De humani corpores fabrica libri septem over de menselijke anatomie schreef, gebruikten anatomen het woord observare steeds vaker in relatie tot dingen die ze zelf hadden waargenomen.
De observaties van Frederik Ruysch en Thomas Sydenham
Op het gebied van ziektebeschrijvingen werden de observationes een belangrijk genre. Zo verzamelde de Amsterdamse anatoom en botanicus Frederik Ruysch in de periode 1665-1717 meer dan 2000 anatomische preparaten. Hij gebruikte het mes om zelf de dode lichamen te doorsnuffelen. In zijn Hondert anatomische en chirurgicale aanmerkingen beschreef hij honderd gevallen die hij met eigen ogen had waargenomen.
Ruysch bewaarde zijn preparaten thuis, gebalsemd of in alcohol gehangen. Wie zijn beschrijvingen niet geloofde, werd bij hem thuis uitgenodigd om te kijken en waar te nemen. Hij publiceerde uitgebreid over baarmoederverzakkingen die hij soms twee keer in de week tegenkwam, opdat yder Heelmeester zulks beter in zyn gedagten zoude houden, en dat niemand in zoodanige zware zaak meerder zoude bedrogen werden.
Ruysch’ Engelse collega-arts Thomas Sydenham (1624-1689) publiceerde in 1676 zijn Observationes Medicae. In dit werk maakte hij, evenals Ruysch, duidelijk dat ware medische kennis alleen door observatie van patiënten kon worden verworven. Theoretische kennis uit de klassieke tijd, zoals van Galenus of Hippocrates, of diagnosestelling door redeneren voldeed niet meer in de 17e eeuw. De patiëntgerichte benadering van beide artsen maakte bijvoorbeeld de diagnose van mazelen or roodvonk mogelijk.
Observationes en Evidence Based Medicine
De geneeskundige waarneming stond bij deze medische werken in de hoofdtekst centraal, terwijl de algemene leer over ziekte als theorie werd verwezen naar de voetnoten. Er werd een nieuw, wetenschappelijk genre van gespecialiseerde kennis over de behandeling van specifieke gevallen ontwikkeld. De observationes waren gericht op het delen van medische kennis zonder onderscheid naar medische rang als doctor medicinae of chirurgijn. Observationes werden breed verspreid door middel van brieven en publicaties. Dit was in tegenstelling tot de eerdere praktijk van het overbrengen van exclusieve medische kennis van leermeester op leerling. Medici wilden hiermee bijdragen aan een res publica of een republiek van geneeskunde. Sindsdien ging de observatie oftewel empirisch onderzoek meer en meer de geneeskunde onderbouwen. In de zeventiende eeuw startte in feite de beweging van Evidence Based Medicine.
Literatuur:
- H.F.P. Hillen, E.S. Houwaart, F.G. Huisman, Leerboek medische geschiedenis (Houten 2018) 85.
- https://www.ebsco.com/research-starters/history/sydenham-advocates-clinical-observation, ingezien op 5 oktober 2025.
Zoektermen voor internet
Karel Peter Companje, historisch feitje, observaties, Frederik Ruysch, Thomas Sydenham, evidence based medicine, geneeskundige waarneming
