Door Charissa Sabajo, arts onderzoeker, afdeling Chirurgie (UMC Groningen en Máxima MC te Veldhoven en Gerrit Slooter, oncologisch chirurg (Máxima MC te Veldhoven).

Jaarlijks wordt de diagnose darmkanker 12 000 keer gesteld in Nederland (IKNL 2022). Het is één van de meest voorkomende vormen van kanker. Een behandelplan wordt opgesteld afhankelijk van het stadium. In de meeste gevallen zal een operatie plaatsvinden. Door de operatie ontstaat echter een afname in de functionele capaciteit van patiënten en kan het herstel na een operatie langer duren. Daarnaast kan een operatie helaas gepaard gaan met complicaties en een langere opname in het ziekenhuis. Een complicatie is allereerst heel vervelend voor een patiënt, maar complicaties brengen ook extra-zorgkosten met zich mee. Prehabilitatie, het is een multimodaal programma om patiënten fit(ter) te maken vóór hun operatie. Multimodaal wil zeggen: bestaande uit verschillende onderdelen. Sabajo en Slooter geven hieronder aan wat prehabilitatie betekent. 

Wat prehabilitatie inhoudt 

Het programma bestaat uit vijf pijlers:  

• Intensieve gesuperviseerde training op kracht en conditie,  
• Aanvullende eiwitten en dieetadvies,  
• Mentale ondersteuning 
• Indien nodig hemoglobine optimalisatie met een ijzerinfuus 
• Een stoppen met roken programma.  

De tijd van diagnose tot aan de operatie bedraagt bij darmkanker gemiddeld vijf weken. Het prehabilitatie-programma duurt ten minste drie tot vier weken. 

Prehabilitatie is wetenschappelijk onderbouwd 

Het mogelijk uitstellen van de operatie om het prehabilitatie programma te volgen blijkt oncologisch veilig in de literatuur. In Nederland zijn verschillende studies gedaan om het effect van prehabilitatie aan te tonen. Berkel et al. deden een geblindeerde gerandomiseerde studie waarbij 28 patiënten het prehabilitatie programma volgde. Zij vonden een verschil in complicaties en verbetering van de fitheid van patiënten. Ook de Klerk et al. vonden minder complicaties bij de patiënten die hadden geprehabiliteerd en een korte opnameduur in het ziekenhuis in vergelijking met patiënten die niet hadden geprehabiliteerd. 
Maar ook internationaal wordt veel onderzoek gedaan naar prehabilitatie. Zo vonden onder andere Barberan-Garcia et al. in hun studie ook een verbetering in complicaties en zagen dat patiënten die het prehabilitatie programma volgde fitter werden. In 2018 werd een internationale studie opgezet voor patiënten met darmkanker die een operatie zouden ondergaan, geleid vanuit het Maxima Medisch Centrum (MMC) in Veldhoven. Resultaten van deze PREHAB studie bevestigen dat de fitheid toeneemt en dat met name ernstige en hart-long complicaties kunnen worden voorkomen. Publicatie van deze studie volgt binnenkort.  

Prehabilitatie ook bij andere ziektebeelden 

 De meeste onderzoeken over prehabilitatie betreffen patiënten met kanker van de dikke darm en het rectum. Maar er zijn ook veel initiatieven bij andere ziektebeelden waarbij een grote operatie wordt uitgevoerd. Zo doet prof. Joost Klaase, vanuit het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG), onderzoek bij patiënten met alvleesklierkanker. Verder wordt vanuit het Nationaal Kanker Instituut (NKI) gekeken naar de effecten bij patiënten met blaaskanker, maar zijn er ook verschillende initiatieven door heel Nederland bij onder andere de orthopedie, longchirurgie en bij andere abdominale operaties.  
Namens de Nederlandse Vereniging voor Heelkunde (NVvH) is de Werkgroep Prehabilitatie opgericht om richting te geven aan prehabilitatie in Nederland. De werkgroep bestaat uit een senior beleidsadviseur en vier chirurgen. Een van de doelen van de werkgroep is zorgen dat ziekenhuizen volgens een uniform multimodaal programma prehabiliteren. Om deze reden is een landelijk Standpunt Prehabilitatie opgesteld en wordt vanuit de werkgroep ondersteuning aan ziekenhuizen aangeboden voor de implementatie van prehabilitatie bij patiënten met darmkanker. Dit Standpunt zal in maart gepubliceerd worden.  
 

Een Deltaplan voor colorectaal carcinoom 

Vanuit de stichting Fit4surgery in samenwerking met de genoemde werkgroep is het Deltaplan Prehabilitatie Colorectaal Carcinoom opgesteld. Fit4Surgery heeft onder andere als doel om kennis te delen, wetenschappers bij elkaar te brengen en een landelijke uitrol van prehabilitatie mogelijk te maken. 

Volgens het deltaplan prehabiliteren verschillende ziekenhuizen door heel Nederland volgens een uniform multimodaal prehabilitatie programma gebaseerd op het Standpunt Prehabilitatie. Data vanuit deze ziekenhuizen wordt verzameld en geëvalueerd. De resultaten zullen worden aangeboden aan het ZorgInstituut Nederland, waarbij op een versnelde manier prehabilitatie opgenomen kan worden in de basiszorg en zo beschikbaar wordt voor alle patiënten die een operatie zullen ondergaan vanwege darmkanker.  

Prehabilitatie zit nog niet in de Zorgverzekeringswet 

Ondanks de veelbelovende resultaten is prehabilitatie momenteel geen verzekerde zorg en wordt het niet in alle ziekenhuizen in Nederland aangeboden. Voor nu kunnen ziekenhuizen aanspraak maken voor een vergoeding van prehabilitatie via de Beleidsregel Innovatie, waarbij (een deel van) het programma vergoed wordt door CZ en VGZ. Indien door middel van het deltaplan grote bewijslast wordt verzameld voor darmkanker, kan gekeken worden of in de toekomst prehabilitatie ook vergoed kan worden voor andere ziektebeelden.  

 
Op 8 september 2022 organiseerde de Werkgroep Prehabilitatie samen met de Stichting Fit4Surgery het “2e nationaal prehabilitatie congres” in Eindhoven. Met meer dan 450 deelnemers werd het congres als zeer positief ervaren. De stand van wetenschappelijk onderzoek werd gepresenteerd, ook gaven de zorgverzekeraars, bestuurders en de zorgautoriteit (NZA) aan prehabilitatie te steunen. Op 21 september 2023 zal het 3^e nationaal prehabilitatie congres georganiseerd worden in Groningen. Tijdens het congres zullen onder andere nieuwe inzichten en initiatieven gepresenteerd worden. Geïnteresseerd in het congres? Hou dan de website www.prehabcongres.org in de gaten! 

Zoektermen op internet:

prehabilitatie, dieetadvies, mentale ondersteuning, Maxima Medisch Centrum, darmkanker, Fit4Surgery