Door Jan Smelik, arts niet-praktiserend en oprichter van Nederland Zorgt Voor Elkaar.

Inleiding van de redactie

Wie de zorg toekomstbestendig wil maken, kan niet om zorgzame gemeenschappen heen. Niet omdat bewoners de professionele zorg moeten vervangen, maar omdat gezondheid, welzijn en zorg voor een belangrijk deel ontstaan in het gewone leven: in buurten, dorpen, straten, verenigingen, kerken, wooncomplexen en informele netwerken. Juist daar, dichtbij mensen, ontstaan initiatieven waarin inwoners samen verantwoordelijkheid nemen voor leefbaarheid, ontmoeting, onderlinge hulp, preventie, langer thuis wonen en soms ook: zorg.

Zorgzame gemeenschappen vergroten onderlinge verbondenheid. Ze laten zien dat zorg en welzijn menselijker en duurzamer kunnen worden georganiseerd. Maar ze zijn ook kwetsbaar. Zonder ruimte, steun en erkenning doven ze uit. En daarmee dreigt juist te verdwijnen wat ten diepste het antwoord is op een vastgelopen samenleving.

De vraag is nu: hoe groot is deze beweging eigenlijk? Wat doen die zorgzame gemeenschappen precies? Waar halen ze hun geld vandaan? En hoe werken ze samen met gemeenten en andere organisaties? Jan Smelik gaat hieronder op deze vragen in.

Waar hebben we het precies over?

Zorgzame gemeenschappen zijn er in allerlei soorten en maten. Hun gemeenschappelijke deler is dat het initiatieven zijn van mensen die in elkaars omgeving wonen en onderlinge hulp en ondersteuning organiseren. Qua omvang varieert dit van een voorzorgcirkel, waaraan pakweg 10-15 personen deelnemen tot grote wijkcoöperaties, die een heel stadsdeel bedienen. Denk aan Zorgvrijstaat in Rotterdam-West en Buurtcoöperatie Apeldoorn-Zuid.

Sommige initiatieven bestaan uit een kleine groep bewoners die een telefooncirkel, eetgroep, vervoersdienst of ontmoetingsactiviteit organiseren. Andere zijn uitgegroeid tot stevige lokale organisaties met honderden leden, een eigen ruimte, betaalde coördinatoren, structurele samenwerking met gemeente, welzijn en zorg, en soms zelfs vastgoed of zorggerelateerde voorzieningen. Denk aan het meest bekende initiatief in ons land: Austerlitz Zorgt.

Hoeveel zijn er?

Een exact aantal zorgzame gemeenschappen is lastig te geven. Dat heeft alles te maken met de aard van de beweging. Zorgzame gemeenschappen opereren lokaal, zijn vaak informeel georganiseerd en lang niet altijd aangesloten bij een regionaal of landelijk netwerk. Bovendien zijn er veel bewonersorganisaties die ‘zorgzame’ activiteiten organiseren naast hun kernactiviteit, zoals dorpscoöperaties, buurthuizen en sportverenigingen.

Toch is er wel een indicatie te geven. In de Monitor Zorgzame Gemeenschappen, die Nederland Zorgt Voor Elkaar (hierover later meer), Movisie en Vilans in 2020 uitvoerden, werden 1.471 lokale bewonersinitiatieven gevonden die actief waren op het gebied van welzijn, zorg en wonen. De monitor sprak toen van een groeiende beweging met maatschappelijke impact.

Anno 2026 is de beweging duidelijk verder gegroeid. Nederland Zorgt Voor Elkaar gaat uit van ten minste 2.000 burgerinitiatieven in zorg, welzijn, wonen en preventie, maar het kunnen er ook meer zijn. Het precieze getal is minder belangrijk dan de trend: dit is geen marginaal verschijnsel meer, maar een breed maatschappelijk fenomeen.

Wat doen zorgzame gemeenschappen?

Ook hier geldt: er is niet één model. Sommige initiatieven beginnen smal. Bijvoorbeeld met een ontmoetingsplek, een boodschappendienst, vervoer naar het ziekenhuis, een maaltijdgroep of activiteiten tegen eenzaamheid. Andere starten vanuit wonen: ouderen die samen willen blijven wonen, ouders die een woonvorm voor hun kind met een beperking organiseren, of bewoners die hun wooncomplex zorgzamer willen maken. Weer andere ontstaan rond gezondheid en preventie, bijvoorbeeld leefstijl, bewegen, mentale gezondheid of diabetes.

Maar veel initiatieven worden in de loop van de tijd breder. Dat is logisch. Wie begint met eenzaamheid, komt al snel bij mobiliteit, mantelzorg, armoede, gezondheid, wonen en informele zorg. Wie begint met langer thuis wonen, komt uit bij ontmoeting, woningaanpassing, welzijn, dagbesteding, respijtzorg en samenwerking met de wijkverpleging. De leefwereld van mensen houdt zich nu eenmaal niet aan beleidsdomeinen.

In de praktijk zie je een glijdende schaal. Aan de ene kant zijn er initiatieven die vooral gericht zijn op welzijn en ontmoeting. In het midden zitten initiatieven die welzijn combineren met informele hulp, ondersteuning en preventie. Aan de andere kant zijn er initiatieven die ook woningen realiseren, professionele dorpsondersteuning of samenwerking met formele zorg organiseren. Juist die brede initiatieven zijn interessant vanuit het perspectief van zorginnovatie, omdat zij laten zien dat preventie niet primair een programma is, maar een manier van samenleven.

Hoe oud is deze beweging?

Burgerinitiatieven zijn zowel oud als nieuw. Het idee dat bewoners naar elkaar omzien is eeuwenoud. Noaberschap, mienskip, burenhulp, parochiële zorg, kruisverenigingen en dorpshuizen hebben allemaal diepe wortels. Nieuw is vooral dat deze traditie opnieuw wordt georganiseerd in een tijd van vergrijzing, personeelstekorten, individualisering en druk op de formele zorg. En in een samenleving die veel minder eenduidig georganiseerd is langs zuilen en religieuze lijnen.

De eerste moderne zorgcoöperatie, die van het Brabantse dorp Hoogeloon, werd in 2005 opgericht. De Monitor Zorgzame Gemeenschappen (2020) liet zien dat veel onderzochte initiatieven vanaf 2010 zijn ontstaan. Dat betekent dat veel initiatieven inmiddels de pioniersfase voorbij zijn. Zij zijn niet meer alleen “enthousiaste projecten”, maar lokale instituties geworden. Tegelijkertijd ontstaan er nog steeds nieuwe initiatieven.

Hoe worden zorgzame gemeenschappen gefinancierd?

Financiering van informele – of beter: semi-formele – zorg blijft een van de lastigste vraagstukken. Veel initiatieven draaien op vrijwillige inzet, contributies, eigen bijdragen, giften, fondsen, lokale sponsoring en incidentele subsidies. Maar zodra een initiatief groeit, ontstaat vaak behoefte aan een professionele dorpsondersteuner of buurtverbinder, ontmoetingsruimte, en krijgen ze te maken met ‘mondaine’ zaken als verzekeringen, administratie, scholing en communicatie. Dan wordt geld ineens een structurele randvoorwaarde.

Uit de Monitor Zorgzame Gemeenschappen bleek dat bijna 80 procent van de initiatieven subsidies of giften ontvangt, bijvoorbeeld van gemeente, provincie of fondsen zoals het Oranje Fonds of VSB-fonds. Andere inkomstenbronnen zijn ledencontributies en eigen bijdragen van deelnemers. Tegelijkertijd ervaart meer dan de helft financiering als een voortdurende uitdaging.

De recente Burgercollectieven-monitor 2025 van Collectieve Kracht bevestigt dat financiële knelpunten breed spelen. Van de onderzochte burgercollectieven noemt 65 procent externe financiering een probleem.

Gemeenten zijn vaak de belangrijkste publieke geldverstrekker, zeker als het gaat om welzijn, sociale basis, leefbaarheid, dorpsondersteuning of preventie. Provincies kunnen een rol spelen bij leefbaarheid, krimp, plattelandsontwikkeling of regionale netwerken. Fondsen zijn belangrijk voor start, vernieuwing en experimenteren. Kerken, diaconieën en lokale bedrijven dragen soms bij, vooral bij concrete activiteiten of ontmoetingsplekken. Zorgverzekeraars en zorgkantoren zijn nog wisselend betrokken. Zij erkennen steeds vaker het belang van gemeenschapskracht en preventie, maar hun financieringssystemen zijn vooral ingericht op verzekerde zorg, niet op informele sociale infrastructuur.

Daar zit precies de spanning. Zorgzame gemeenschappen leveren vaak waarde op voor zorg, welzijn en preventie, maar passen niet goed in bestaande bekostigingshokjes. Ze voorkomen zorg, ondersteunen mantelzorgers, signaleren problemen vroegtijdig en vergroten bestaanszekerheid of sociale samenhang. Maar de baten vallen meestal niet waar de kosten worden gemaakt. Dit noemen we wel het wrong pocket syndrome.

Wat doet NLZVE?

Nederland Zorgt Voor Elkaar (NLZVE) is het landelijke netwerk van zorgzame gemeenschappen. Het is geen koepel die lokale initiatieven aanstuurt, maar een vereniging van regionale en stedelijke netwerken. De activiteiten van NLZVE zijn grofweg in vier categorieën te verdelen.

1.Kennis delen. NLZVE verzamelt en verspreidt kennis over startfase, organisatie, geldzaken, juridische vragen, vastgoed, lokale netwerken, dorps- en wijkondersteuners en voorzorgcirkels. Dat is belangrijk, omdat veel initiatieven tegen vergelijkbare vragen aanlopen. We proberen te voorkomen dat elk initiatief opnieuw het wiel moet uitvinden.

2. Ondersteuning bieden. Het ondersteuningsteam van NLZVE helpt startende en bestaande initiatieven, lokale overheden, ouderenbonden, zorg- en welzijnsorganisaties en andere belanghebbenden. Het team bestaat uit vijf betaalde krachten, die elk hun eigen regio hebben. Het wordt aangestuurd door Kirsten van Spronsen, mijn opvolger als directeur van NLZVE. Het verwijst naar kennis, stelt helpende vragen, legt verbindingen met andere bewonerscollectieven en biedt een luisterend oor.

3. Verbinden en agenderen. NLZVE brengt initiatieven, regionale netwerken, gemeenten, zorgorganisaties, fondsen, kennisinstituten en landelijke partijen bij elkaar. Daarbij gaat het niet alleen om praktische samenwerking, maar ook om erkenning van zorgzame gemeenschappen als gelijkwaardige maatschappelijke speler.

4. Belangenbehartiging. NLZVE voert lobby richting landelijke overheid en andere systeempartijen. De kernboodschap is dat zorgzame gemeenschappen niet moeten worden gezien als aanvulling op de formele zorg, maar als onmisbare schakel in een houdbare samenleving.

Land van Omzien

In de belangenbehartiging trekt NLZVE nauw op met een aantal gelijkgestemde organisaties in de Participatiecoalitie welzijn, zorg en hulp. De partners zijn: LSA Bewoners, Landelijke Vereniging van Kleine Kernen , LOC Altijd als Mens, Zorghulp en Buurtkracht. Samen werken zij aan het Land van Omzien: een samenleving waar zorg, welzijn en hulp geen sectoren zijn, maar vormen van nabijheid. Waar eigenaarschap, zeggenschap en gemeenschap vanzelfsprekend zijn. Waar mensen niet wachten op oplossingen, maar ze samen vormgeven. Vanuit het burgerbegin. Het Land van Omzien is de belofte van een samenleving die niet wordt aangestuurd van bovenaf, maar gedragen wordt door mensen

Het Land van Omzien draait het perspectief om. Niet de overheid die burgers laat meedoen, maar burgers die de overheid laten aansluiten. Niet instituties die bepalen wat werkt, maar gemeenschappen die laten zien wat werkt. Niet praten over zorgzaamheid, maar leven vanuit omzien. Politiek en beleid zijn dienend. De samenleving staat centraal.

Zorginnovatie van onderop

Wie zorginnovatie alleen zoekt in technologie, schaalvergroting of nieuwe bekostigingsmodellen, mist een wezenlijk deel van de verandering. Een voorzorgcirkel, dorpsondersteuner, zorgcoöperatie ziet er misschien minder spectaculair uit dan een digitale toepassing of AI-tool, maar kan minstens zo vernieuwend zijn. Het vernieuwende zit in de verschuiving van zorg naar leven, van aanbod naar gemeenschap, van individuele hulpvraag naar collectieve draagkracht.

De grote opgave voor de komende jaren is daarom niet alleen om meer burgerinitiatieven te starten. De opgave is vooral om de bestaande beweging serieus te nemen, duurzaam te ondersteunen en gelijkwaardig te verbinden met zorg, welzijn, wonen en preventie. Niet door haar over te nemen of in beleidslogica te persen, maar door ruimte te maken voor haar eigen aard.

Burgerinitiatieven zijn geen goedkope uitvoeringsvariant van de verzorgingsstaat. Ze zijn ook geen romantisch antwoord op personeelstekorten. Ze zijn een teken dat inwoners opnieuw zoeken naar manieren om samen te leven, samen te zorgen en samen verantwoordelijkheid te nemen voor hun omgeving. Daar ligt hun werkelijke innovatieve kracht.

Over de auteur

Jan Smelik is niet-praktiserend arts en houdt zich al dertig jaar bezig met advisering in de zorg. Hij is eigenaar van het bureau Samhealth dat organisaties inzicht biedt in wat patiënten en zorgverleners werkelijk beweegt. Naast oprichter en voormalig directeur van Nederland Zorgt Voor Elkaar is hij oprichter en voormalig voorzitter van Coöperatie Austerlitz Zorgt en lid van de Kwaliteitsraad van het Zorginstituut. Jan Smelik is bereikbaar via jan.smelik@nlzve.nl

Zoektermen voor het internet:

Jan Smelik, preventie, Zorgzame gemeenschappen Nederland, burgerinitiatieven zorg en welzijn, Nederland Zorgt Voor Elkaar NLZVE, Land van Omzien participatiecoalitie, financiering burgercollectieven zorg, dorpsondersteuner wijkcoöperatie, wrong pocket syndrome zorg, sociale innovatie zorgzaamheid, preventie en langer thuiswonen, Austerlitz Zorgt zorg coöperatie