Door Wanda de Kanter, longarts en voorzitter Rookpreventie Jeugd.

Af en toe is er ook goed nieuws! Het aantal mensen dat in de huisartsenpraktijk met behulp van een huisarts, praktijkondersteuner of praktijkverpleegkundige een poging heeft gedaan om te stoppen met roken was in 2020 en 2021 meer dan verdubbeld ten opzichte van 2019. Dat bracht Vektis begin oktober naar buiten op basis van zijn database met alle gegevens over declaraties in de zorg.

Deden in 2019 nog 19.000 mensen mee aan een stoppen-met-rokenprogramma via de huisartsenpraktijk, in 2020 waren dat er ruim 47,5 duizend en in 2021 iets minder dan 45 duizend. Eindelijk heeft overheidsbeleid in het kader van tabaksontmoediging een keer effect, want deze verdubbeling is naar alle waarschijnlijkheid toe te schrijven aan de vergoeding van één begeleide rookstoppoging per jaar sinds 2020. In hetzelfde jaar is de overheid met de Puur rookvrij campagne begonnen, de eerste antirookcampagne in 14 (!) jaar.

Bij rokers is prognose voor patiënten met Covid slechter

Covid zal ook een rol hebben gespeeld, want hoewel de tabaksindustrie in het begin van de pandemie het lef had om te beweren dat roken zou beschermen tegen het virus, hebben de meeste mensen toch wel begrepen dat roken de prognose voor covid-patiënten aanmerkelijk verslechtert. Daar hoorde je de verantwoordelijken bij de overheid overigens niet over. Nooit werd in de persconferenties, briefings of andere overheidscommunicatie de afgelopen tweeënhalf jaar gewaarschuwd voor een veel ernstiger verloop van een covid-besmetting voor rokers. Ik blijf erop aandringen, maar de overheid kijkt steeds schichtig weg. Want stel je voor dat ze van nog meer betutteling zou worden beschuldigd.

Aantal jonge rokers neemt toe

Zo raakt het goede nieuws alweer snel overschaduwd en dat hoeft niet te verbazen, want eerlijk gezegd is er op het vlak van tabaksontmoediging nog steeds vrij weinig dat tot optimisme stemt. Die 45.000 stoppers zijn een succes, maar tegelijk een druppel op de gloeiende plaat van 3 miljoen rokers. Temeer daar nauwelijks een derde blijvend stopt na de eerste stoppoging met begeleiding (zonder begeleiding is dat niet meer dan 5 procent). Maar belangrijker is dat sinds de invoering van het Nationaal Preventieakkoord het aantal rokers niet is afgenomen en dat, sterker nog, het aantal jonge rokers weer toeneemt.

Twaalf jarigen roken e-sigaretten

Het leek goed te gaan, maar opeens waren daar de vapes, die we toch steeds als e-sigaretten moeten blijven benoemen omdat mensen dan misschien beter begrijpen dat het geen onschuldige snoepjes zijn. Begin oktober bezocht ik een brugklas in Rotterdam met 31 kinderen van 12, 13 jaar. Allemaal hadden ze of zelf die vapes gebruikt, of ze kenden kinderen die het deden. Ze vertelden dat ze hun e-sigaretten bij de Primera tegenover de school kochten en dat ze daarbij niets in de weg werd gelegd. Er wordt geen ID gevraagd aan 12-jarigen! Met alle gevolgen van dien: de kans dat een kind dat e-sigaretten rookt, begint met roken van tabakssigaretten is twee tot drie keer zo groot als bij kinderen die geen e-sigaretten gebruiken.

Industrie en influencers stimuleren vaping

In clubs en andere publieke ruimten wordt volop gevapet, social media staan vol met influencers die vapen en de lobby draait overuren in het verzet tegen het aanstaande smaakjesverbod voor e-sigaretten, daarbij enthousiast geholpen door De Telegraaf. Eind september kon de World Vapers’ Alliance, een ‘burgerbeweging’ die in werkelijkheid door British American Tobacco wordt betaald, ongehinderd een promotiecampagne projecteren op Amsterdamse gebouwen.

Overheid grijpt in als het al te laat is

De overheid blijft het allemaal bestrijden met goedbedoelde symptoombestrijding, zonder de problemen nu eens echt bij de kern aan te pakken. We moeten meer bewegen, minder drinken en, o ja, ook stoppen met roken. Puur rookvrij heeft er nu zelfs een aparte campagne voor gericht op professionals om ‘in gesprek te gaan over roken’. En dat valt dan allemaal onder het kopje ‘preventie’. Maar dat is toch niet meer dan het dempen van de put terwijl het kalf aan het verdrinken is. Dat is secundaire preventie, oftewel ingrijpen als het al te laat is.

IZA is wollig over preventie

Waarom zijn we in dit land toch zo schichtig om de put te dempen voordat het kalf erin springt? In het Integraal Zorg Akkoord (IZA) wordt preventie vooral op het bordje van de decentrale overheid gelegd en de term ‘rookvrije generatie’ wordt in het hele akkoord slechts één keer genoemd (p.82). Ja het gaat over ‘gezonde leefstijl’ en ‘gezonde leefomgeving’, maar het blijft toch vooral bij dit soort wollige woorden. Echte daden die een verschil maken blijven uit. Terwijl we toch allang weten dat 20 procent van de ziektelast wordt veroorzaakt door ongezond gedrag, waarbij roken verreweg de belangrijkste oorzaak is. Roken is de belangrijkste oorzaak van de gezondheidskloof die pijnlijk zichtbaar werd tijdens de corona-epidemie.

Wat echt helpt is een Integraal Preventie Plan

Waarom laten we nog altijd, elke dag, toe dat 75 kinderen hun eerste sigaret opsteken? Of nu (misschien) eerst een e-sigaret uitproberen? Elke dag 75 kinderen die we in de put laten springen. We kijken toe hoe ze nicotineverslaafd raken en 30 of 40 jaar later tot de 1 miljoen chronisch zieken en de 20.000 doden per jaar zullen horen als gevolg van het roken. We laten het allemaal gebeuren en proberen als het al te laat is nog een beetje puin te ruimen.

De KNMG stelt terecht dat de kabinetsplannen te vrijblijvend en ondoelmatig zijn. Wat ontbreekt is een Integraal Preventie Plan, waarbij wordt ingezien hoezeer armoede, slechte huisvesting, lage scholing en een al te vrije markteconomie allemaal bijdragen aan de groeiende gezondheidskloof. Als we stellen dat 20 procent van de bevolking rookt, verdoezelend we daarmee het meer dan schrijnende feit dat 56 procent van de laagopgeleide mannen van 25-45 jaar rookt!

Rookvrije Generatie in 2030

Laten we hier een eind aan maken en met echte maatregelen (structurele, dus jaarlijkse accijnsverhogingen, tabaksverkoop onder een vergunningstelsel, effectieve handhaving) toewerken naar een compleet rookvrije generatie in 2030. Vastgelegd in een wet, zodat we de overheid daaraan kunnen houden. Primaire preventie heet dat: de put dichtgooien en het kalf een mooie, gezonde toekomst bereiden.

Klik hier voor de website van Wanda de Kanter persoonlijk en hier voor informatie van de onderzoeksjournalistieke website TabakNee