Door Carola Koornneef, programmamanager Oncologisch Netwerk Friesland.
Inleiding van de redactie:
Dit artikel gaat over het Oncologisch Netwerk Friesland (ONF), waarover in de Nieuwsbrief in 2023 een artikel verschenen is, dat liet zien hoe en waarom dit netwerk ontstond (De Graaf H en van Cruijsen H, 2023). De speerpunten waren kwaliteitsbeleid via tumortypenetwerken, het optimaliseren van Multidisciplinair Overleg (MDO) en een optimaal aanbod van wetenschappelijk onderzoek voor patiënten. Het ONF werd gezien als een goed voorbeeld voor de ontwikkeling van andere oncologische netwerken in Nederland.
De redactie heeft gevraagd om een update op het artikel uit 2023 te schrijven, omdat er sindsdien veel veranderd is: de pioniersfase van oncologische netwerken is voorbij en er is nu een landelijk dekkend netwerk van zeven oncologische netwerken die onder het landelijke OncoNL vallen. Het ONF veranderde en werd onderdeel van het regionale Comprehensive Cancer Network Noordoost-Nederland oncologienetwerk (CCN NO), dat een van de zeven regionale oncologienetwerken in Nederland is. Het voldoen aan normen voor netwerken en het uitvoeren van thema’s als concentratie en spreiding zijn de nieuwe speerpunten. Deze hebben impact op de organisatie van ziekenhuizen en de netwerken. Deze update, geschreven door de manager in samenspraak met het bestuur ONF, bevat interessante informatie voor andere netwerken.
Inleiding
Het Oncologisch Netwerk Friesland (ONF) startte, na een aanloopfase van enkele jaren, officieel in 2018 vanuit een aantal bevlogen medisch specialisten en bestuurders met de ambitie om de oncologische zorg in Friesland gezamenlijk verder te ontwikkelen. Het netwerk gold daarbij als voorbeeld voor andere regio’s. Zeven jaar later is er veel veranderd, binnen het netwerk en daarbuiten: concentratie en spreiding van oncologische zorg kregen landelijk veel aandacht, de samenwerking tussen regionale oncologienetwerken kreeg verder vorm. Met de Netwerknormering Oncologie liggen er inmiddels landelijke afspraken over de inrichting en kwaliteit van oncologienetwerken.
Zeven jaar ONF
Het ONF is een samenwerkingsverband van Antonius, Frisius MC, Nij Smellinghe, het Radiotherapeutisch Instituut Friesland (RIF) en Pathologie Friesland. Door de fusie van Medisch Centrum Leeuwarden en Tjongerschans tot Frisius MC in 2025 is het aantal deelnemende organisaties veranderd; de vier ziekenhuislocaties in Friesland zijn gebleven.
Het inhoudelijke werk gebeurt in de Tumor Type Netwerken (TTN’s) en tumorwerkgroepen waarin professionals per tumorsoort samenwerken, ontwikkelingen bespreken en verbeterpunten signaleren. (Volgens de landelijke afspraken wordt een samenwerkingsverband een TTN genoemd als het een regionaal samenwerkingsverband betreft waar ten minste vier instellingen aan deelnemen. Tumorwerkgroepen zijn kleinere samenwerkingsverbanden. Bijvoorbeeld één ziekenhuis samen met het RIF.) Er zijn nu zestien TTN’s en werkgroepen. In het landelijke document netwerknormering, bestaat een ROC uit de voorzitters van alle oncologiecommissies. Binnen het ONF zijn daar ook de TTN-/ werkgroepvoorzitters aan toegevoegd. De Regionale Oncologie Commissie (ROC), die sinds 2024 is opgericht binnen het ONF, brengt de voorzitters daarvan samen met de bestuurlijke vertegenwoordiging van het ONF, als schakel tussen de inhoudelijke werkgroepen en de bredere ontwikkeling van het netwerk. Dit heeft geleid tot meer betrokkenheid, invloed en zeggenschap van professionals binnen het netwerk. De TWG’s nemen daarmee een nog centralere rol in binnen het ONF. Door de landelijke ontwikkelingen rond concentratie en spreiding en de invoering van de nieuwe MDO-applicatie in Friesland stonden deze onderwerpen het afgelopen jaar centraal op de agenda van de ROC.
Samenwerking binnen CCN Noordoost-Nederland (CCN NO)
De schaal waarop het ONF opereert is ook veranderd. Het ONF werkt steeds meer samen met de oncologienetwerken in Groningen-Drenthe (Gr-Dr), Overijssel (OVIJ) en Twente (ONZ), samen het CCN NO. Deze regionale samenwerking krijgt vooral vorm vanuit de landelijke afspraken over concentratie en spreiding van oncologische zorg in het Integraal Zorgakkoord (IZA).
Die bredere samenwerking sluit aan bij de veranderingen in de organisatie van de oncologische zorg. Sommige complexe behandelingen kunnen niet in iedere regio meer worden aangeboden en de landelijke afspraken over concentratie en spreiding versterken die ontwikkeling. Daarmee wordt samenwerking over de grenzen van de eigen regio steeds belangrijker. Een patiënt doorloopt immers een zorgpad van diagnose en behandeling tot nazorg, waarbij verschillende zorgprofessionals en soms meerdere ziekenhuizen betrokken zijn. Goede afstemming is nodig om die verschillende onderdelen van de zorg goed op elkaar aan te laten sluiten. Binnen CCN NO bestaat nog geen afstemming tussen de verschillende oncologiecommissies en TTN’s.
Ook landelijk werken de regionale oncologienetwerken via OncoNL samen aan vraagstukken die de regio’s overstijgen. Door kennis en ervaringen te delen en gezamenlijk oplossingen te ontwikkelen, werken zij aan meer samenhang, herkenbaarheid en kwaliteit van de oncologische netwerkzorg. In 2026 staan drie thema’s centraal: uniforme patiëntinformatie, regionale zorgpaden en het meten en verbeteren van de kwaliteit binnen de tumortypenetwerken (TTN’s).
Concentratie van zorg wordt concreet
De landelijke discussie over concentratie en spreiding is een nieuwe fase ingegaan. In de eerste tranche zijn voor vijf tumorsoorten -hoofd-hals, long, pancreas, nier en maag-slokdarm – afspraken gemaakt over waar complexe behandelingen worden uitgevoerd. Uitgangspunt: hogere volumes dragen bij aan kwaliteit, continuïteit, innovatie en doelmatigheid van zorg.
In november 2025 spraken de betrokken regio’s af op welke locaties achttien complexe behandelingen worden geconcentreerd. Deze afspraken zijn vanaf 1 januari 2026 in uitvoering gegaan, met ruimte voor implementatie tot 1 januari 2027.
Ook voor Friesland heeft dit gevolgen. Voor een deel van de oncologische zorg verandert er weinig, omdat de Friese ziekenhuizen al aan de landelijke normen voldoen. Voor maag-slokdarm- en pancreaschirurgie verandert de organisatie wel: hierover zijn afspraken gemaakt om deze complexe operaties te concentreren in het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG). Dat betekent in de praktijk dat patiënten voor een deel van hun behandeling naar het UMCG gaan en dat zorgprofessionals de samenwerking over de grenzen van het eigen ziekenhuis heen moeten organiseren.
Voor Friesland betekent dit onder meer dat de operaties bij maag-, slokdarm- en alvleesklierkanker vanaf 1 januari 2027 in het UMCG plaatsvinden. Onderzoeken, voorbereiding, nazorg en controles blijven waar mogelijk in Friesland. Frisius MC en het UMCG werken daarvoor aan gezamenlijke zorgpaden. Voor operaties aan lever, galwegen en alvleesklier werken de noordelijke ziekenhuizen samen in HPB-Noord. Zo houden we complexe zorg op de juiste plek en de rest zo dicht mogelijk bij huis.
Vanuit kwaliteitsperspectief zijn de argumenten voor concentratie soms te volgen, maar het is ook belangrijk eerlijk te zijn over wat dit voor de regio betekent: concentratie bundelt expertise, maar laat ook zorgfuncties verdwijnen uit ziekenhuizen waar die jarenlang aanwezig waren. Reisafstanden voor patiënten kunnen toenemen, en verlies van complexe zorg kan ziekenhuizen raken in hun aantrekkingskracht, opleidingsmogelijkheden, kennisontwikkeling en de samenhang van het bredere zorgaanbod.
Netwerkzorg: concentreer wat moet, organiseer dichtbij wat kan
Concentratie van complexe zorg betekent niet dat alle oncologische zorg naar een beperkt aantal ziekenhuizen verhuist. Een behandeling bestaat uit veel meer dan de ingreep zelf: diagnostiek, systeemtherapie, controles, begeleiding en nazorg vinden voor een belangrijk deel gewoon in Friesland plaats. Daarvoor is nodig dat professionals goed samenwerken en informatie goed wordt gedeeld. Juist daardoor wordt de rol van het netwerk belangrijker: diagnostiek, behandeling, nazorg en follow-up moeten goed op elkaar aansluiten, en professionals moeten elkaar snel kunnen vinden. Onze ervaring is dat de kwaliteit van netwerkzorg niet alleen wordt bepaald door waar een behandeling plaatsvindt, maar minstens zo veel door hoe de verschillende onderdelen van de zorg met elkaar verbonden zijn.
Ontwikkeling eigen applicatie voor Multi Disciplinar Overleg
Een concreet voorbeeld van die afstemming is het multidisciplinair overleg. Binnen het ONF werd al jarenlang in MDO’s samengewerkt; de digitale ondersteuning moest worden vernieuwd. De RIF-applicatie (Radiotherapeutisch Instituut Friesland) kon niet langer worden voortgezet, en het ONF heeft daarom een eigen applicatie laten ontwikkelen: MDO Noord ONF. Sinds januari 2026 wordt deze gebruikt bij alle Friese ziekenhuizen, Pathologie Friesland en het RIF. Parallel is via RIVO Noord (Regionaal Informatievoorzieningsoverleg) subsidie aangevraagd voor het landelijke platform Vitaly, dat in het najaar wordt uitgerold voor het eerste MDO. In 2027 wordt bepaald welke digitale ondersteuning structureel gaat worden ingezet binnen het ONF.
De organisaties binnen het ONF werken met verschillende elektronische patiëntendossiers (EPD’s), waardoor patiëntgegevens niet vanzelf te delen zijn. De MDO-applicatie van het ONF overbrugt dat verschil. Zorgprofessionals melden er patiënten aan, verzamelen medische gegevens en uitslagen, bereiden de bespreking voor en leggen het gezamenlijke behandeladvies vast. Dat advies gaat terug naar het EPD van het behandelende ziekenhuis. Zo hebben alle betrokken specialisten dezelfde informatie. Ze hoeven niet in verschillende systemen te werken of gegevens opnieuw in te voeren. Dat scheelt administratie en maakt samenwerking over de grenzen van organisaties mogelijk.
Landelijke normering en kwaliteit in een stroomversnelling
Sinds het Integraal Zorgakkoord (IZA) uit 2022 zit er een stroomversnelling in de concentratie en spreiding van complexe oncologische zorg, en zijn ook de kwaliteitseisen aan regionale netwerken steviger vastgelegd. In oktober 2025 zijn binnen OncoNL zes kwaliteitsstandaarden en vijftien normen voor regionale oncologienetwerken vastgesteld. In december 2025 volgde een landelijk basisdocument over governance, financiering en normering: een herkenbare basis voor alle regionale netwerken, met ruimte voor regionale eigenheid. De landelijke netwerknormering omvat zes kwaliteitsstandaarden:
- Governance en visie: een gezamenlijke visie en ambitie, een transparant jaarverslag volgens een landelijk format en governance conform het landelijke basismodel.
- De patiënt centraal: gezamenlijke regionale zorgpaden, protocollen en afspraken over verantwoordelijkheden, zorgverdeling en continuïteit; begrijpelijke, uniforme patiëntinformatie en keuzeondersteunende informatie; en het meten en evalueren van patiëntervaringen op netwerkniveau.
- Kwaliteit en verbeteren: regionaal kwaliteitsbeleid, het meten en evalueren van verplichte proces- en uitkomstindicatoren en het inzetten van de resultaten voor verbeteracties.
- De juiste expertise: iedere patiënt wordt ten minste eenmaal besproken in een lokaal of regionaal multidisciplinair overleg (MDO).
- Onderzoek, onderwijs en opleiding: een actueel overzicht van oncologisch wetenschappelijk onderzoek, afstemming over trials en afspraken over patiëntdeelname aan onderzoek. Onderwijs en opleiding worden regionaal afgestemd, waarbij de Onderwijs- en Opleidingsregio (OOR) leidend is.
- Delen van gegevens: afspraken over het digitaal delen van patiëntgegevens en medische beelden binnen het netwerk.
Het ONF hoorde tot de netwerken die in de beginjaren zelf moesten uitvinden hoe samenwerking vorm kon krijgen. Daarbij is een stevige basis gelegd voor de regionale samenwerking tussen ziekenhuizen en categorale instellingen. Het ONF voldoet vanuit zijn pioniersrol al aan veel van de landelijke netwerkeisen.
Inmiddels worden steeds meer randvoorwaarden landelijk bepaald. Transparantie over de geleverde kwaliteit is daarbij een kernbegrip: netwerken moeten laten zien in welke mate ze aan de normen voldoen. Kwaliteitsinformatie is er inmiddels volop, bijvoorbeeld via de regiorapportages van IKNL, en voor de eerste vijf tumortypes (nier, long, pancreas, maag/slokdarm en hoofd/hals) is in maart 2026 een plan van aanpak vastgesteld om nog meer kwaliteitsinformatie transparant te maken. Toch wordt die informatie nog niet altijd volledig benut. De TTN’s kennen de dagelijkse praktijk het beste en zijn daarom het aangewezen platform om de kwaliteitscyclus (PDCA) vorm te geven: cijfers duiden, resultaten vergelijken met landelijke cijfers en normen, verbeteracties kiezen en de uitkomsten weer terugkoppelen naar het netwerk.
De volgende stap is om die cyclus vast te leggen in de werkwijze van de TTN’s. Kwaliteitsinformatie moet niet alleen laten zien hoe de zorg ervoor staat, maar ook aantoonbaar leiden tot verbeteringen.
De Friese patiënt met eigen karakter in een landelijk stelsel
Het ONF wil, ook binnen een groeiend landelijk stelsel, zijn eigen karakter behouden. Friesland is een eigen regio met een eigen zorglandschap. De schaal van de provincie maakt samenwerking overzichtelijk, maar de afstanden en de verschillen tussen stad en platteland blijven meespelen. Samenwerken binnen CCN NO betekent niet dat het ONF zijn identiteit verliest: we werken samen waar dat nodig is en kijken bij landelijke ontwikkelingen steeds wat ze betekenen voor patiënten in Friesland.
Een belangrijk voorbeeld hiervan is de toepassing van het landelijke shared-caremodel. Daarbij wordt specialistische zorg geconcentreerd waar dat nodig is, terwijl andere onderdelen van de behandeling, zoals systeemtherapie, controles en nazorg, waar verantwoord, dichter bij huis kunnen plaatsvinden. Voor Friesland is dit van extra belang vanwege de relatief grote reisafstanden voor patiënten. Het uitgangspunt is dat patiënten toegang hebben tot de benodigde specialistische expertise, zonder dat zij voor ieder onderdeel van hun behandeling naar een gespecialiseerd centrum hoeven te reizen. Het regionale MDO en duidelijke afspraken tussen ziekenhuizen over verantwoordelijkheden, kwaliteit en overdracht vormen hiervoor de basis. Zo zoekt het ONF naar een goede balans tussen kwaliteit, toegankelijkheid en behoud van zorg in de eigen regio.
Daarbij werken we samen met patiëntenvertegenwoordigers en de regionale patiëntenorganisaties. De regionale patiëntenadviescommissie oncologie (RPO), met afgevaardigden van de cliëntenraden van de vier ziekenhuizen en het RIF, is de vaste plek om ontwikkelingen te bespreken en ervaringen op te halen. Zo blijft het patiëntenperspectief betrokken bij de keuzes die de organisatie van de oncologische zorg in Friesland veranderen.
Op weg naar 2030
Na zeven jaar samenwerking staat het ONF op een ander punt dan in 2018. Veel van wat destijds nieuw was, is inmiddels praktijk. Dat betekent niet dat het werk klaar is: welke oncologische zorg willen we in 2030 in Friesland bieden, welke zorg moet worden geconcentreerd en welke kan dichtbij blijven, en hoe zorgen we dat patiënten zo min mogelijk last hebben van de grenzen tussen organisaties? Eind oktober organiseert het ONF hierover een heidag met bestuurders, medisch specialisten, managers en verpleegkundigen; de uitkomsten vormen de basis voor een nieuw meerjarenbeleidsplan.
Samen komen we verder
De belangrijkste ontwikkeling van de afgelopen zeven jaar is misschien wel dat samenwerken vanzelfsprekender is geworden. Dat betekent niet dat het altijd gemakkelijk is: organisaties hebben verschillende belangen, en niet elke verandering is voor iedereen aantrekkelijk. Maar naarmate zorg meer over de grenzen van organisaties heen wordt georganiseerd, is een netwerk nodig waarin professionals elkaar vinden en afspraken gezamenlijk worden gemaakt.
Heelkunde Friesland laat zien wat langdurige samenwerking kan opleveren. Door de Friese chirurgische maatschappen in één organisatie te verenigen, is ruimte ontstaan voor verdere specialisatie en het gezamenlijk organiseren van chirurgische zorg over de ziekenhuislocaties heen. Op 16 februari 2024 ondertekenden Heelkunde Friesland, de besturen en medisch specialisten van de vier Friese ziekenhuizen en zorgverzekeraar De Friesland een convenant om de samenwerking in de medisch-specialistische zorg te versterken. Daarmee hebben ook bestuurders en zorgverzekeraar zich uitgesproken voor gezamenlijke verantwoordelijkheid voor toekomstbestendige zorg in Friesland. Dit laat zien dat samenwerking niet alleen tussen professionals, maar ook op bestuurlijk niveau nodig is om de kwaliteit en toegankelijkheid van zorg te behouden.
Voor het ONF ligt de opgave de komende jaren niet in het bouwen van een nieuwe structuur — die staat er — maar in het verder ontwikkelen van de samenwerking en het gezamenlijk beantwoorden van de vraag welke oncologische zorg Friesland wil bieden. Samen komen we verder: dat was zeven jaar geleden het uitgangspunt van het ONF, en dat is het nog steeds.
Vijf lessen uit Friesland
- Investeer in samenwerking voordat het moet. Bouw aan onderling vertrouwen en korte lijnen tussen professionals en organisaties. Dat maakt het makkelijker om samen oplossingen te vinden wanneer landelijke afspraken of veranderingen in de zorg daarom vragen.
- Laat de inhoud leidend zijn. Zorg dat de samenwerking in de TTN’s het hart van het netwerk vormt. Daar kennen professionals de praktijk, signaleren zij knelpunten en kunnen zij samen werken aan verbeteringen voor patiënten.
- Verlies de patiënt en de regio niet uit het oog. Veranderingen in de organisatie van zorg kunnen grote gevolgen hebben, zeker in een landelijke regio als Friesland. Kijk daarom niet alleen naar waar complexe behandelingen worden uitgevoerd, maar ook naar wat dit betekent voor de bereikbaarheid van zorg en de samenhang van het hele zorgpad. Goede afspraken over diagnostiek, behandeling, nazorg en verantwoordelijkheden zijn dan extra belangrijk.
- Maak van kwaliteitsinformatie een basis voor verbetering. Verzamel niet alleen gegevens om aan landelijke normen te voldoen, maar bespreek ze in de TTN’s. Vergelijk resultaten, stel vast waar verbetering mogelijk is en volg of de afgesproken acties effect hebben.
- Blijf werken aan samenwerking, ook als de structuur staat. Een netwerkorganisatie opzetten is één ding; zorgen dat organisaties ook bij verschillende belangen gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen, is een blijvende opgave.
Kortom
Het Oncologisch Netwerk Friesland (ONF) is uitgegroeid van pionier tot onderdeel van een landelijk stelsel. Binnen CCN NO werkt het ONF aan de landelijke netwerknormering en aan concentratie en spreiding van complexe zorg: operaties bij maag-, slokdarm- en alvleesklierkanker vinden vanaf 2027 plaats in het UMCG, terwijl diagnostiek, nazorg en controles zoveel mogelijk dichtbij huis blijven. MDO Noord verbindt professionals over ziekenhuisgrenzen heen en de tumortypenetwerken sturen op kwaliteit en verbetering. Patiënt en regio blijven het uitgangspunt van de netwerkzorg. Het ONF behoudt zijn eigen karakter, betrekt patiënten en kijkt vooruit naar 2030: samen komen we verder.
Zoektermen voor internet:
Carola Koornneef, patiëntaspecten, medisch specialisten, artsen, kanker, netwerken, kankernetwerken, MDO, IZA, concentratie & spreiding, kwaliteitsbeleid, Oncologisch Netwerk Friesland, ONF, oncologische netwerken, OncoNL, netwerknormering oncologie, regionalisering kankerzorg