Door Getty Huisman – de Waal, hoogleraar Passende Chirurgische Zorg bij het Radboudumc/ Radboud universiteit.
Inleiding
Dit jaar ben ik benoemd tot hoogleraar Passende Chirurgische Zorg aan het Radboudumc/ de Radboud universiteit. Op verzoek van de redactie introduceer ik hieronder mijn leeropdracht en de onderzoeken en onderwijstaken waaraan ik de komende jaren wil werken. De Nederlandse gezondheidszorg staat voor grote uitdagingen. De zorgvraag neemt toe, patiënten worden ouder en hebben vaker meerdere aandoeningen tegelijk. Tegelijkertijd groeit de beschikbare capaciteit niet mee en staan toegankelijkheid en betaalbaarheid van zorg onder druk. We beschikken bovendien over steeds meer mogelijkheden om ziekten te behandelen. Nieuwe operatietechnieken, medische technologie en digitale innovaties hebben de chirurgische zorg de afgelopen decennia ingrijpend veranderd. Dat is een enorme verworvenheid, maar juist doordat we steeds meer kunnen, wordt een andere vraag steeds belangrijker: welke zorg voegt voor deze patiënt, op dit moment, werkelijk waarde toe? Die vraag vormt de kern van mijn leerstoel Passende Chirurgische Zorg.
Van verpleegkundige naar verpleegkundig hoogleraar
Mijn belangstelling voor dit onderwerp ontstond niet achter een bureau, maar aan het bed van de patiënt. Ik ben opgeleid als verpleegkundige en heb zeventien jaar in de praktijk gewerkt. Tijdens mijn werk verschoof mijn interesse steeds meer naar onderzoek, innovatie en onderwijs, maar de vragen uit de dagelijkse patiëntenzorg zijn altijd het vertrekpunt gebleven.
Ik promoveerde in 2011 aan de Radboud Universiteit en werkte daarna als postdoc en senior onderzoeker. Sinds 2023 was ik universitair hoofddocent en dit jaar volgde mijn benoeming tot hoogleraar. In die ontwikkeling ben ik mij steeds nadrukkelijker gaan richten op de zorg voor chirurgische patiënten en op de vraag hoe we wetenschappelijke kennis kunnen vertalen naar merkbare verbeteringen voor patiënten en zorgprofessionals.
Tijdens mijn jaren in de zorg zag ik dat een technisch geslaagde operatie niet automatisch betekent dat een patiënt ook goed herstelt. Een patiënt kan medisch stabiel zijn en toch nauwelijks eten. Volgens alle protocollen goed herstellen, maar ’s nachts niet slapen of nauwelijks uit bed komen. Veilig naar huis kunnen, maar zich onvoldoende voorbereid voelen op wat daar gaat komen.
De operatie is dus één onderdeel wat bijdraagt aan herstel. Juist in de voorbereiding, tijdens het verblijf op de verpleegafdeling en in de periode na een operatie liggen belangrijke kansen om de zorg verder te verbeteren. Daar ligt voor mij ook het belang van verpleegkundig onderzoek: verpleegkundigen zijn gedurende het hele herstelproces dichtbij de patiënt en zien wat wel en niet werkt.
Drie lijnen van passende chirurgische zorg
Binnen mijn leerstoel staan drie inhoudelijke lijnen centraal. De eerste gaat over het versterken van essentiële zorg: de dagelijkse zorg die patiënten nodig hebben om goed te herstellen. De tweede richt zich op het verminderen van zorg die weinig of geen waarde toevoegt. De derde onderzoekt hoe we technologie en innovatie gericht kunnen inzetten om patiënten en zorgprofessionals te ondersteunen. Door deze drie lijnen loopt steeds dezelfde manier van denken. Soms moeten we zorg beter doen: meer aandacht geven aan interventies waarvan we weten dat ze bijdragen aan herstel. Soms moeten we zorg juist beter laten: stoppen met handelingen die weinig waarde toevoegen. En in beide gevallen moeten we vooral beter begrijpen welke zorg voor welke patiënt, op welk moment, werkelijk verschil maakt.
Lijn Eén: Essentiële zorg als basis van herstel
De eerste lijn van mijn leerstoel richt zich op wat internationaal Fundamentals of Care wordt genoemd: de essentiële zorg die iedere patiënt nodig heeft om goed te kunnen herstellen. Het gaat bijvoorbeeld om voeding, mobilisatie, slaap, comfort, pijn, psychosociale ondersteuning, communicatie en het ondersteunen van zelfmanagement. Deze zorg wordt iedere dag, bij vrijwel iedere patiënt geleverd en behoort daarmee tot de meest voorkomende vormen van zorg. Tegelijkertijd is de wetenschappelijke onderbouwing ervan nog beperkt.
Een mooi voorbeeld is voeding rondom een operatie. Uit ons onderzoek bleek dat patiënten ondanks richtlijnen die al decennialang bestaan nog steeds veel langer nuchter blijven dan nodig is. In twee Nederlandse ziekenhuizen was de mediane nuchtertijd voor vast voedsel ruim vijftien uur, terwijl zes uur wordt aanbevolen. Bijna de helft van de onderzochte patiënten at gedurende de totale perioperatieve periode langer dan 24 uur niet. Tien jaar na een eerdere meting was daarin geen verbetering zichtbaar. In recent onderzoek laten we zien dat we patiënten langer kunnen laten eten en drinken voor een operatie waardoor ze zich beter voelen.
Dit laat goed zien wat ik met Beter Doen bedoel. Het gaat niet altijd om het bedenken van een nieuwe interventie. Soms weten we al wat goede zorg is, maar lukt het onvoldoende om die kennis consequent toe te passen. De innovatie zit dan juist in het veranderen van routines en het organiseren van zorg rondom wat patiënten werkelijk nodig hebben.
Lijn Twee: Niet alles wat kan, hoeft ook
Passende zorg betekent tegelijkertijd dat we kritisch moeten kijken naar zorg die we al jarenlang leveren. Dat vormt de tweede lijn binnen mijn leerstoel.
In de dagelijkse praktijk bestaan handelingen die ooit om goede redenen zijn ingevoerd, maar waarvan inmiddels bekend is dat zij voor bepaalde patiënten weinig of geen toegevoegde waarde hebben. Denk bijvoorbeeld aan routinematige controles of het onnodig lang gebruiken van katheters.
De afgelopen jaren heb ik samen met collega’s gewerkt aan Beter Laten: het systematisch identificeren en terugdringen van verpleegkundige zorg die geen of onvoldoende waarde toevoegt. De Nederlandse Beter Laten-lijst heeft inmiddels landelijke bekendheid gekregen en wordt onder meer via beroepsvereniging V&VN gebruikt om verpleegkundigen te ondersteunen bij het terugdringen van onnodige zorg.
In mijn onderzoek kijk ik ook naar de impact van beter laten. In een businesscase liet ik bijvoorbeeld zien dat wanneer we niet-steriele handschoenen allen ‘juist’ gebruiken, we per jaar 10 miljoen euro en 5200 ton CO2 uitstoot (staat gelijk aan 36.400 vluchten tussen Amsterdam en Parijs) kunnen besparen.
Beter Laten klinkt eenvoudig, maar is in de praktijk vaak moeilijker dan het invoeren van iets nieuws. Daarom gaat Beter Laten voor mij uiteindelijk ook over Beter Begrijpen. Waarom blijven we bepaalde handelingen uitvoeren terwijl we weten dat ze weinig toevoegen? Welke professionele, organisatorische of culturele mechanismen houden zo’n routine in stand? En wat is nodig om duurzaam te veranderen? Deze vragen staan centraal in mijn projecten en de antwoorden dragen bij aan het stapsgewijs verbeteren van de praktijk. Dat is belangrijk voor patiënten, maar ook voor de toekomstbestendigheid van de zorg. Iedere handeling die geen waarde toevoegt, vraagt immers wel tijd van een zorgprofessional. Door laagwaardige zorg terug te dringen, ontstaat ruimte voor juist die essentiële zorg waarvan we weten dat patiënten die nodig hebben.
Lijn Drie: Technologie als hulpmiddel, niet als doel
De derde lijn binnen mijn leerstoel betreft technologie en innovatie. De mogelijkheden ontwikkelen zich razendsnel.
Een voorbeeld is continue monitoring van vitale functies. Binnen het Radboudumc doen we hier al jarenlang onderzoek naar en lopen we internationaal voorop met de toepassing ervan op chirurgische verpleegafdelingen. In plaats van vitale functies slechts enkele keren per dag te meten, kunnen patiënten continu worden gevolgd. Daardoor kunnen veranderingen in hun toestand eerder zichtbaar worden. Tegelijkertijd onderzoeken we wat deze technologie betekent voor het werk van verpleegkundigen en hoe zij duurzaam kan worden ingebed in bestaande zorgprocessen. Uit ons onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat continue monitoring ook na drie jaar duurzaam onderdeel van de dagelijkse praktijk kan zijn, maar dat dit blijvende aandacht vraagt voor onder meer werkprocessen en de rol van verpleegkundigen.
Een ander voorbeeld is maagechografie aan het bed. Daarmee onderzoeken we hoe verpleegkundigen ondersteund kunnen worden bij beslissingen over maagdecompressie en voeding na een operatie. Ook Virtual Reality, een mobiele geautomatiseerde infuuspomp en AI-gebaseerde risicoscores maken deel uit van het onderzoek naar technologische ondersteuning van de zorg.
Bij al deze innovaties geldt voor mij dezelfde toets. Leidt de technologie tot betere uitkomsten voor patiënten? Ondersteunt zij professionals in plaats van extra werk te veroorzaken? Kan zij bestaande, minder waardevolle zorg vervangen? En lukt het om de innovatie duurzaam onderdeel te maken van de dagelijkse praktijk?
Van onderzoek naar dagelijkse praktijk
Een rode draad door mijn werk is dat wetenschappelijk onderzoek pas echt waarde krijgt wanneer de resultaten hun weg vinden naar de dagelijkse praktijk. Daarom houdt ons onderzoek niet op wanneer we weten dat een interventie werkt. Vragen die centraal staan zijn: Waarom lukt het de ene afdeling wel om een nieuwe werkwijze duurzaam in te voeren en de andere niet? Welke belemmeringen ervaren patiënten en zorgprofessionals? Waarom blijken sommige routines zo hardnekkig? En hoe voorkomen we dat een innovatie weer verdwijnt zodra een onderzoeksproject is afgelopen?
Mijn onderzoeksgroep werkt op het snijvlak van wetenschap, innovatie en dagelijkse patiëntenzorg. Daarbij is interprofessionele samenwerking essentieel. Verpleegkundigen, artsen, paramedici, methodologen en onderzoekers kijken vanuit verschillende perspectieven naar dezelfde patiënt en dezelfde zorg. Mijn rol zie ik daarbij nadrukkelijk als die van verbinder. Inmiddels bestaat de groep uit ruim dertig mensen en begeleid ik promovendi die vanuit verschillende invalshoeken werken aan passende chirurgische zorg.
Ook internationaal zoek ik die verbinding. Binnen de International Learning Collaborative werk ik samen met onderzoekers en zorgprofessionals aan de verdere wetenschappelijke ontwikkeling en implementatie van Fundamentals of Care (Essentiële Zorg).
Patiënten als partner
De komende jaren wil ik patiënten nog nadrukkelijker bij dit onderzoek betrekken. Niet pas aan het einde van een onderzoek om te vragen wat zij van de resultaten vinden, maar vanaf het begin als partner bij het formuleren van onderzoeksvragen en het ontwikkelen en evalueren van interventies.
Patiënten kijken immers anders naar herstel dan professionals. Waar wij bijvoorbeeld complicaties, opnameduur en klinische parameters meten, kan voor een patiënt iets anders doorslaggevend zijn: weer zelfstandig kunnen functioneren, thuis de trap op kunnen, weer normaal kunnen eten of voldoende vertrouwen hebben om het herstel zelf voort te zetten.
Onderwijs en leiderschap
Onderwijs is voor mij onlosmakelijk verbonden met deze ambitie. Het opleiden en begeleiden van verpleegkundig onderzoekers beschouw ik als een belangrijke opdracht van mijn leerstoel. Ik wil daarom bijdragen aan een generatie verpleegkundigen en andere zorgprofessionals die vanzelfsprekend vragen stellen bij bestaande routines, onderzoek kunnen verbinden met de praktijk en over de grenzen van hun eigen discipline heen samenwerken.
Daarbij hoort ook leiderschap. Niet leiderschap in de betekenis dat één persoon bepaalt welke kant het op moet, maar het creëren van een omgeving waarin professionals de ruimte krijgen om vragen te stellen, bestaande gewoonten ter discussie te stellen en samen verbeteringen te realiseren.
Kortom
Essentiële zorg versterken, laagwaardige zorg verminderen en technologie verstandig inzetten lijken misschien drie verschillende onderzoeksgebieden. Voor mij horen ze nadrukkelijk bij elkaar. Ze vertrekken allemaal vanuit dezelfde vraag: wat heeft deze patiënt op dit moment werkelijk nodig om zo goed mogelijk te herstellen?
Mijn ambitie voor de komende jaren is om bij te dragen aan een praktijk waarin essentiële zorg net zo vanzelfsprekend wetenschappelijk wordt onderzocht als een nieuwe medische technologie; waarin we stoppen met wat niet werkt; waarin technologie alleen wordt ingezet wanneer zij werkelijk waarde toevoegt; en waarin patiënten en professionals samen bepalen wat goede zorg betekent.
Mijn oratie vindt plaats op 18 maart 2027. Ik zie ernaar uit om daar verder in gesprek te gaan met collega’s, patiënten, onderzoekers, bestuurders en zorgprofessionals over hoe we deze beweging gezamenlijk kunnen versterken. Wie daarover eerder van gedachten wil wisselen of mogelijkheden voor samenwerking ziet, kan mij bereiken via getty.huisman-dewaal@radboudumc.nl
Zoektermen op internet:
Getty Huisman – de Waal, ziekenhuizen, oratie, Passende chirurgische zorg Radboudumc, Fundamentals of Care Nederland, Beter Laten Beter Doen verpleegkunde, Verpleegkundig hoogleraar Radboudumc, Essentiële zorg chirurgische patiënten, Verminderen van laagwaardige zorg, Continue monitoring verpleegafdeling, Zorginnovatie en verpleegkunde, Nuchterhouden voor operatie richtlijn