Door Wim van Dalen en Sandra van Ginneken, resp. directeur en beleidsmedewerker van het Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid STAP.
Alcoholschade onacceptabel hoog
Wie de omvang van de alcoholproblematiek in Nederland tot zich door laat dringen, kan niet anders verwachten dan dat het nieuwe kabinet in de komende regeerperiode met nieuwe doortastende beleidsmaatregelen komt. Hoewel er sprake is van licht dalend alcoholgebruik per hoofd van de bevolking zijn de actuele schadecijfers indrukwekkend. Enkele daarvan:
- 1,9 miljoen mensen geven aan lichamelijke, mentale of sociale problemen te ervaren als gevolg van alcoholgebruik1
- Alcoholgebruik leidt in ons land tot ongeveer 4.200 nieuwe kankergevallen per jaar2
- Ieder jaar wordt de spoedeisende hulp belast met bijna 29.000 alcohol-gerelateerde opnames3.
- Zorgelijk zijn ook de voorzichtige schattingen (ruim 40.000) van het aantal kinderen met o.a. gedragsstoornissen als gevolg van prenatale blootstelling aan alcohol4. Deze schade wordt vaak veroorzaakt doordat ruim een kwart van de moeders blijft drinken tot ze weet in verwachting te zijn5.
- Het RIVM geeft aan dat de jaarlijkse maatschappelijke en private kosten van alcoholgebruik 5,8 tot 7,4 miljard euro bedragen6.
Alle deskundigen zijn het er vanwege deze feiten over eens dat het beperken van alcoholgebruik – net als roken – hoge prioriteit verdient.
Wat staat er in het regeerprogramma over alcoholpreventie?
Het regeerprogramma van het Kabinet Schoof bevat een passage over preventie7. Omdat voorkomen beter is dan genezen gaat het kabinet – aldus het document – maatregelen nemen om de gezondheid van alle Nederlanders te beschermen en te bevorderen. Een taak die op het bordje ligt van de nieuwe staatssecretaris voor Jeugd, Preventie en Sport; Vincent Karremans. Wij zijn erg benieuwd wat dit gaat betekenen voor het alcoholbeleid. Is er ruimte voor een aanscherping van het beleid? Worden de breed gedeelde beleidsadviezen van de Wereldgezondheidsorganisatie nu eindelijk eens ter harte genomen? En worden er conclusies getrokken uit het feit dat de vorige staatssecretaris voor Jeugd en Preventie, Maarten van Ooijen, heeft moeten vaststellen dat intensief overleg in het kader van het Nationaal Preventieakkoord tussen commerciële belangenorganisaties zoals de alcoholindustrie en de supermarkten enerzijds en gezondheidsorganisaties anderzijds helemaal niets heeft opgeleverd8?
Preventie van alcoholgebruik bespaart de overheid kosten
Inmiddels is duidelijk dat er tot 2029 steeds meer wordt bezuinigd op de uitgaven van het Ministerie van VWS aan preventie9. Het betreft een bedrag dat in 2026 al is opgelopen tot meer dan een half miljard euro. Tal van landelijke en regionale projecten zullen moeten worden afgebouwd en ook instellingen zoals het RIVM, ZonMw en het Trimbos-instituut moeten miljoenen en dus medewerkers inleveren. Hoe cynisch het ook klinkt: deze bezuinigingen hoeven effectieve beleidsmaatregelen niet in de weg te staan. Het doelgericht terugdringen van schadelijk alcoholgebruik is nog steeds mogelijk. En als de regering dat verstandig doet, zal dat op langere termijn kostenbesparend werken, met name voor de zorg en voor justitie. En wellicht komt er dan weer ruimte voor nieuwe projecten.
De eerste onverwachte voorstellen voor wijziging van de Alcoholwet van staatssecretaris Karremans
Los van de aangekondigde bezuinigingen is Karremans onverwacht gekomen met een ontwerpwetsvoorstel10. Zonder advies te hebben ingewonnen van de gezondheidsorganisaties heeft Karremans enkele voorstellen gelanceerd voor wijziging van de bestaande Alcoholwet. Een positief voorstel is dat hij in de Alcoholwet wil opnemen dat ketenpartijen, waaronder bezorgers, de leeftijd van de online kopers van alcohol bij de aflevering moeten controleren. Tot dusver is leeftijdscontrole door ketenpartijen bij aflevering van online gekochte dranken niet expliciet verplicht. De Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit (NVWA) moet de nieuwe werkwijze handhaven. Omdat er op dit moment nauwelijks sprake is van goede leeftijdscontrole bij het online bestellen en afleveren van alcohol zijn we blij met dit voorstel.
Alcoholgebruik en gokken: ga die twee niet met elkaar verbinden
Maar blij zijn we bepaald niet met een tweede voorstel van Karremans. In de huidige Alcoholwet staat dat kansspelen, ook als het kleine kansspelen betreft, in horecalokaliteiten niet mogen. Dit omdat de combinatie alcoholgebruik en deelname aan kansspelen in het algemeen niet wenselijk is. Uit recent onderzoek blijkt, dat onder invloed van alcohol gokkers eerder het besluit nemen opnieuw te gokken en vaker en risicovoller kunnen gaan spelen11. Andersom is problematisch alcoholgebruik één van de risicofactoren voor het ontwikkelen van gokproblematiek12. Hoewel het in het wetsvoorstel van Karremans om kleine kansspelen gaat (bingo, kienen, rad van fortuin e.a.) is het zeker niet uitgesloten dat in de praktijk het wetsvoorstel ruimer geïnterpreteerd gaat worden. Ook kunnen de regels rond kleine kansspelen in de Wet op de kansspelen versoepeld worden. Daar wordt immers hard voor gelobbyd.
Boodschap 1 aan Karremans: het recente verleden leert dat er in Nederland draagvlak is voor goed onderbouwde beleidsmaatregelen
In het afgelopen decennium zijn onder de kabinetten Rutte II t/m IV een beperkt aantal maatregelen genomen om de schade die alcoholgebruik teweegbrengt, te beperken. Deze maatregelen sluiten aan op twee van de drie kosteneffectieve kernadviezen van de Wereldgezondheidsorganisatie (hogere prijs, beperking beschikbaarheid en een reclameverbod, de zogenaamde three best buys13). Vanaf 2014 is de leeftijdsgrens van de verkoop van alcohol in Nederland verhoogd van 16 naar 18 jaar14. Ook is besloten het bezit van alcohol op voor publiek toegankelijke plaatsen (op straat, in de horeca etc.) niet toe te staan voor minderjarigen.
Voormalig staatssecretaris Paul Blokhuis hervormde de Drank- en Horecawet tot de Alcoholwet15, met als belangrijkste aanpassing dat prijsacties in de detailhandel met meer dan 25% korting verboden zijn. Ook werden de regels voor verkoop op afstand aangescherpt. Bovendien kregen gemeenten méér bevoegdheden om eigen beleid in te voeren, bijvoorbeeld het inzetten van testkopers bij het handhaven van de leeftijdsgrens door de horeca en de detailhandel.
Opvallend positief is ook dat – met ingang van 1 januari 2024 – bier met een hoog alcoholgehalte zwaarder wordt belast dan voorheen16. De hoogte van de accijns is nu gekoppeld aan het alcoholgehalte. Teleurstellend is dat nieuwe wettelijke maatregelen om de invloedrijke alcoholreclame te beperken tot dusver zijn uitgebleven. De Nederlandse overheid vertrouwt wat dit betreft nog steeds op de eigen regels van de alcoholproducenten, hoewel uit vele studies blijkt dat alcoholreclame het alcoholgebruik onder met name jongeren stimuleert17. Bij alcoholreclame geldt in Nederland het gezegde: De slagers keuren hun eigen vlees.
Hebben deze maatregelen succes gehad?
Mogelijk mede als gevolg van de genoemde maatregelen is de gemiddelde alcoholconsumptie, uitgedrukt in liters pure alcohol per hoofd van de bevolking van 15 jaar en ouder, sinds 2014 met 7% gedaald18. In de periode 2014-2020 is ook het percentage volwassenen dat aangeeft overmatig te drinken gedaald van 9,9% naar 6,9%, waarna het redelijk stabiel is gebleven. Zwaar drinken door volwassenen blijft sinds 2014 schommelen rond de 8 á 9%19.
Helaas blijft het alcoholgebruik onder jongeren van 12 tot 18 jaar zeer zorgelijk. Weliswaar is het aantal drinkende jongeren gedaald, maar degenen die drinken, zijn vaker zware drinkers. Zo steeg zwaar drinken onder drinkende jongeren van 12 tot 18 jaar van 9,7% in 2014 tot 15,4% in 202320. Onder zwaar drinken verstaan we het minstens één keer per week drinken van meer dan 4 glazen (meisjes) of meer dan 6 glazen (jongens) alcohol op één dag.
Alcoholgebruik verhoogt de kans op kanker en coronaire hartziekten
De beperkte maar hoopvolle afname van de alcoholconsumptie heeft mogelijk ook te maken met het feit dat wetenschappelijk onderzoekers in het afgelopen decennium meer te weten zijn gekomen over de risico’s van alcoholgebruik voor de gezondheid. Met name is er meer aandacht voor het risico van alcoholgebruik (zelfs als het 1 glas per dag betreft) op het krijgen van kanker. Inmiddels zijn zeven soorten kanker rechtstreeks gerelateerd aan het gebruik van alcohol. Alle soorten alcoholhoudende drank (bier, wijn en gedistilleerde dranken) kunnen kanker veroorzaken. Alleen al in de Europese Unie leidt dat tot ruim 150.000 nieuwe kankergevallen per jaar21. Verder is nu bekend – in tegenstelling tot zo’n decennium geleden – dat ook zeer matig alcoholgebruik niet gezond is. Het beschermende effect van licht wijngebruik op coronaire ziekten blijkt een fabeltje. Volgens de World Heart Federation22 verhoogt alcoholgebruik juist de kans op de meeste coronaire hartziekten. De vermeende positieve effecten lijken niet of nauwelijks te bestaan en waren vooral het gevolg van verkeerde onderzoeksmethoden en een uitgekiende marketing.
Boodschap 2 aan Karremans: In diverse landen in Europa is het alcoholbeleid in positieve zin in beweging
Vanwege de alom aanwezige lobby van de alcoholindustrie is het voor de Europese Commissie niet gemakkelijk om effectieve gezamenlijke afspraken over het alcoholbeleid te maken. Het lukt de Commissie bijvoorbeeld al sinds 2014 niet om met voorstellen te komen over de informatie die op de etiketten van alcoholhoudende dranken vermeld moet worden. De Europese consument kan op alcoholhoudende dranken niet of nauwelijks relevante informatie vinden over ingrediënten, voedingswaarde en gezondheidsrisico’s.
In het zogenaamde Europe’s Beating Cancer Plan23, gepresenteerd in 2021, was opgenomen dat de Europese Commissie uiterlijk 2023 zou komen met voorstellen om voedselinformatie, voedingswaarde en gezondheidswaarschuwingen op alcoholhoudende dranken te verplichten. Dat plan is intussen helemaal van tafel. Inmiddels hebben vier EU-lidstaten zelf waarschuwingslogo’s of teksten verplicht gesteld. Zo is het in Frankrijk en Litouwen verplicht om op verpakkingen van alcoholhoudende dranken een waarschuwing op te nemen omtrent alcoholgebruik tijdens de zwangerschap. De Nederlandse regering vond het tot nu toe niet nodig om gezondheidswaarschuwingen te verplichten omdat de Nederlandse alcoholbranche toegezegd heeft zich ervoor in te spannen dat er op verpakkingen het ‘alcohol en zwangerschapslogo’ wordt geplaatst. Maar daar blijft het dan ook bij. Informatie over andere gezondheidsrisico’s van alcohol op het etiket wordt de Nederlandse consument onthouden.
Echter door het voortdurend benadrukken – o.a. door de WHO – van de relatie tussen alcoholgebruik en kanker mogen we, ondanks de hardnekkige antilobby van de industrie, verwachten dat over een aantal jaren in meer landen in Europa gezondheidswaarschuwingen op het etiket verplicht worden. Positief is dat in Ierland vanaf 2026 op de alcohol-etiketten moet worden gewaarschuwd voor het risico op kanker, op leveraandoeningen én op de combinatie alcohol en zwangerschap. Ook moet er op het etiket een verwijzing worden geplaatst naar een informatieve website24.
Maar er is meer in Europa in beweging wat het alcoholbeleid betreft. Enkele voorbeelden:
Minimumprijs voor alcohol in Schotland, Ierland en Wales
De prijs van alcohol is zeer bepalend voor de omvang van het alcoholgebruik. Om overmatig alcoholgebruik te beperken hebben drie landen in Europa (Schotland, Ierland en Wales), na jarenlange juridische strijd een minimumprijs ingevoerd voor alcohol. Uit onderzoek is gebleken dat deze MUP (Minimum Unit Price) daadwerkelijk bijdraagt aan beperking van schadelijk alcoholgebruik. In Nederland zijn bepaalde biermerken nog steeds zeer goedkoop (oktober 2024: €1,34 per liter) en daarmee met name aantrekkelijk voor de overmatig drinkende consument. Voormalig staatssecretaris Blokhuis van VWS heeft hoopgevend onderzoek laten verrichten naar de voor- en nadelen van een Nederlandse MUP25. De voordelen voor de volksgezondheid blijken overduidelijk. Zijn opvolger Van Ooijen heeft de discussie hierover links laten liggen.
Reclamebeperkingen In Nederland lopen achter ten opzichte van elders in Europa
Tal van wetenschappelijke studies tonen aan dat zowel traditionele alcoholreclame via tv, radio en sponsoring als de meer moderne digitale alcoholreclame, met name onder jongeren het alcoholgebruik actief stimuleert. Een wettelijk verbod op alcoholreclame, hetgeen de WHO nadrukkelijk adviseert, net als dat voor tabak geldt, is feitelijk een zeer voor de hand liggende maatregel. In Noorwegen en Zweden geldt een dergelijk verbod al vele jaren. Litouwen kent een alcoholreclameverbod sinds 2018 en in Letland wordt naar verwachting een totaalverbod dit jaar ingevoerd. Nederland zou prima bij deze ontwikkelingen kunnen aansluiten. Recent onderzoek toont aan dat Nederlandse jongeren ook volop met alcoholreclame worden geconfronteerd26. Zeer opmerkelijk is echter dat Nederland het enige land in de Europese Unie is dat de regels uit de Europese richtlijn met betrekking tot alcoholreclame op televisie en videoplatformdiensten niet in wetgeving heeft geïmplementeerd. De Nederlandse burger is aangewezen op de regels van de alcoholindustrie zelf, de zogenaamde Reclamecode voor Alcoholhoudende Dranken. Alhoewel de Europese richtlijn, de zogenaamde AVMSD (Audiovisual Media Services Directive), bepaald geen krachtig instrument is, betekent het feit dat Nederland de alcoholregels van de AVMSD niet in wet heeft vastgelegd, dat er geen wettelijke grondslag is om bij de rechter te protesteren tegen vormen van alcoholreclame die te aantrekkelijk zijn voor jongeren of die te uitnodigend zijn voor bijvoorbeeld mensen die in herstel zijn van alcoholverslaving.
Andere positieve ontwikkelingen
Met name het gebruik van alcohol onder jongeren is voor enkele landen aanleiding om de bestaande regelgeving aan te scherpen. Enkele voorbeelden: Spanje wil dit jaar alcoholreclame wettelijk verbieden op locaties waar kinderen komen, o.a. nabij scholen en parken. Alcoholreclame mag ook niet meer reppen over “verantwoord” en “matig” alcoholgebruik. Deze begrippen zijn voor jongeren verwarrend.
Polen bereidt een wet voor die alcoholverpakkingen verbiedt die te aantrekkelijk zijn voor jongeren en ook wil men alcohol verbieden die niet als vloeistof verkocht wordt zoals mousse en ijs. Het Duitse Voedingscentrum heeft onlangs een nieuwe alcoholrichtlijn gepubliceerd27. De strekking ervan is dat er geen risicovrije hoeveelheid alcohol is. Het advies is dan ook nagenoeg gelijk aan het advies van onze eigen Gezondheidsraad: “Drink geen alcohol of in ieder geval niet meer dan 1 glas per dag”28.
Boodschap 3 aan Karremans: Ga voor gezondheid van de burger en voor kostenbesparing
Onze belangrijkste oproep aan Karremans is zich zo concreet mogelijk te verdiepen in en zich te laten adviseren over wat er op wetenschappelijke grondslag bekend is over de effectieve preventieve aanpak van de alcoholproblematiek. Laat het belang van de gezondheid voor de burger voor hem leidend zijn. Er is veel kennis over effectief preventiebeleid beschikbaar en er zijn uitstekende onafhankelijke adviseurs. Zoals gezegd: effectieve maatregelen werken besparend in plaats van dat ze extra kosten met zich meebrengen. We mogen bovendien aannemen dat staatssecretaris zich ten volle bewust is van de commerciële belangen van met name de alcoholproducenten die zeer ervaren zijn in de beleidslobby. De belangrijkste oproep van onze kant is dan ook dat hij zich niet primair door deze belangen laat leiden29! Belangrijk voor hem is ook te weten dat
- De meerderheid van de Nederlandse bevolking voorstander is van wettelijke reclamebeperkingen30
- Invoering van een minimumprijs voor alcohol aantoonbaar het overmatige drinken bij bepaalde groepen van de bevolking beperkt
- En informatie op de alcohol-etiketten over de gezondheidsrisico’s van alcohol voorkómt dat jong en oud onbekend blijven met de schadelijke kanten van alcohol.
__________
1 https://www.trimbos.nl/kennis/alcohol/alcohol-in-cijfers/cijfers-problematisch-drinken/
2 Rumgay, H., Shield, K., Charvat, H. et al. Global burden of cancer in 2020 attributable to alcohol consumption: a population-based study. The Lancet Oncology 22 (2021) 1071-1080. Supplementary appendix
3 Valkenberg, H. en Nijman, S. Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol SEH-behandelingen 2022. Amsterdam, VeiligheidNL., 2023.
4 Lange, S., Probst, C., Gmel, G. et al. Global prevalence of fetal alcohol spectrum disorder among children and youth: a systematic review and meta analysis. JAMA Pediatrics (2017) 21 August.
5 Scheffers-van Schayck, T., Ramaker, V., Engen, M. van et al. Factsheet Monitor middelengebruik en zwangerschap 2023; middelengebruik van vrouwen en hun partners vóór, tijdens en na de zwangerschap. Utrecht, Trimbos-instituut, 2024.
6 Wit, G.A. de, Dr. P.F. van Gils, P.F, van, Over, E.A.B. et al. Maatschappelijke kosten-baten analyse van beleidsmaatregelen om alcoholgebruik te verminderen. Bilthoven, RIVM, 2018.
7 Regeerprogramma; uitwerking van het hoofdlijnenakkoord door het kabinet. Den Haag, Rijksoverheid, 2024.
9 https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2024Z16489&did=2024D39857
10 https://www.internetconsultatie.nl/alcoholwet/b1
11 Schoonbeek, I., Hooft, S. ’t, Jansen Lorkeers, L. et al. Onderzoek alcoholgebruik en kansspelverslaving. Groningen, Breuer & Intraval, 2020.
12 https://www.trimbos.nl/kennis/alcohol/alcohol-en-mentale-gezondheid/alcohol-en-gokken/
13 Global status report on noncommunicable diseases. Geneva, World Health Organization, 2010.
14 Wet van 1 oktober 2013, houdende wijziging van de Drank- en Horecawet teneinde enkele leeftijdsgrenzen te verhogen van 16 naar 18 jaar en de preventie en handhaving te verankeren. Staatsblad 2013, 380.
15 Wet van 16 december 2020 tot wijziging van de Drank- en Horecawet in verband met het Nationaal Preventieakkoord en evaluatie van de wet. Staatsblad 2021, 26,
16 https://www.rijksfinancien.nl/belastingplan-memorie-van-toelichting/2024/d17e3622#:~:text
17 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/10/31/kennissynthese-alcoholmarketing
18 https://www.stap.nl/nl/home/feiten-en-cijfers.html#Alcoholconsumptie
19 https://www.trimbos.nl/kennis/alcohol/alcohol-in-cijfers/cijfers-alcoholgebruik-volwassenen/
20 https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/85457NED/table?dl=A1565
22 World Heart Federation. The impact of alcohol consumption on cardiovascular health; myths and measures. Geneva, World Heart Federation, 2022.
23 https://health.ec.europa.eu/system/files/2022-02/eu_cancer-plan_en_0.pdf
25 Wit, A. de, K. Visscher, K., Over, E. et al. Minimum Unit Pricing voor alcohol – Onderzoek naar de haalbaarheid van invoering in Nederland. Bilthoven, RIVM, 2021.
26 Faun, H., Hasselman-Pals, N. en Breugel, R. van. Monitor alcoholmarketing editie 2023. Zoetermeer, Panteia, 2024.
27 Richter, M., Tauer, J., Conrad, J. et al. Alkohol – Zufuhr in Deutschland, gesundheitliche sowie soziale Folgen und Ableitung von Handlungsempfehlungen. Bonn, Deutschen Gesellschaft für Ernährung e. V., 2024.
28 Richtlijnen goede voeding. Den Haag, Gezondheidsraad, 2015.
29 De zeven kernboodschappen van de alcoholindustrie. Utrecht, STAP/ EUCAM, 2022.
30 Draagvlak voor beleidsmaatregelen om schade door alcoholgebruik te verminderen. Utrecht, Trimbos-instituut, 2022.
__________
Zoektermen op internet:
Wim van Dalen, Sandra van Ginneken, STAP, preventie, alcohol, Karremans, wetsvoorstel, alcoholgebruik, Trimbos, alcoholbeleid
