Door Erik Buskens, arts en hoogleraar Population Health Management te Groningen
Besproken beleidsdocument: The Health and Economic Benefits of Tackling Non-Communicable Diseases,OECD, April 2026
Inleiding
Met The Health and Economic Benefits of Tackling Non-Communicable Diseases laat de Organization for Economic Cooperation and Development (OECD) overtuigend zien dat chronische niet-overdraagbare aandoeningen (NCD’s) niet alleen een uitdaging vormen voor de gezondheidszorg, maar feitelijk een van de grootste bedreigingen zijn voor de economische ontwikkeling van de OECD-landen. Hart- en vaatziekten, kanker, diabetes en chronische longaandoeningen veroorzaken een groot deel van de ziektelast en leiden niet alleen tot stijgende zorguitgaven, maar ook tot een lagere arbeidsparticipatie, meer ziekteverzuim, hogere arbeidsongeschiktheid en een afnemende economische productiviteit. Gezondheid behoort nadrukkelijk beschouwd te worden als een economische productiefactor. Preventie is dus een lucratieve investering die zich niet alleen in gezondheidswinst, maar ook in economische groei terugbetaalt. Hieronder volgt een samenvatting van het rapport en een duiding van de betekenis voor het economische beleid in Nederland. Voor de onderbouwing van de conclusies en verantwoording van de analyses en gebruikte definities verwijs ik naar het oorspronkelijke rapport.
Wat zijn der conclusies van dit OECD-rapport
De OECD heeft berekend dat wanneer landen erin zouden slagen de belangrijkste risicofactoren voor chronische aandoeningen terug te brengen tot het niveau van de best presterende kwart van de OECD-landen, de jaarlijkse vroegtijdige sterfte met ruim tien procent zou afnemen, de zorguitgaven aanzienlijk zouden dalen en het bruto binnenlands product structureel zou toenemen. Het is glashelder en goed onderbouwd dat investeren in preventie niet alleen maatschappelijk wenselijk is, maar ook economisch rationeel.
Wat is een People, Places and Policies-benadering?
Het rapport blijft echter tamelijk “voorzichtig” (of is het conservatief?) en hanteert een beleidsparadigma dat kan worden samengevat als een People, Places and Policies-report Effectieve preventie zou berusten op drie samenhangende pijlers. Op de eerste plaats zouden “people” moeten worden ondersteund om gezonde keuzes te maken (empowering people). Voorts moeten gezonde leefomgevingen worden gecreëerd waarin de gezonde keuze ook daadwerkelijk de gemakkelijke keuze wordt (creating healthy environments). Ten slotte zouden gezondheidssystemen preventie en vroege opsporing veel nadrukkelijker dienen te integreren in de dagelijkse zorgpraktijk (strengthening health systems). Daarmee zou worden bereikt dat beleid en samenleving leunend op een minder efficiënt, vooral curatief georiënteerd gezondheidszorgsysteem, verschuift naar een doelmatige samenleving waarin preventie een gezamenlijke verantwoordelijkheid wordt van burgers, overheid en maatschappelijke organisaties.
Is de PPP-benadering breed genoeg?
De vraag is inderdaad of deze pijlers wel sterk en effectief genoeg zijn om het beoogde resultaat van gezondheid en brede welvaart te realiseren. Op de analyse zelf valt weinig aan te merken, maar mogen we van zogenaamd “empowererd” burgers, zelfs als de omgeving hen de gezonde keuze wat makkelijker weet te maken verwachten dat zij opgewassen zijn tegen de grote commerciële krachten en belangen die op de achtergrond een enorme rol spelen? Tenslotte wordt toch weer een belangrijke maakbaarheid en verantwoordelijkheid gelegd bij een toch al overbelast en bijzonder duur en weinig efficiënt systeem van gezondheidszorg, in plaats van te transformeren naar een systeem of liever samenleving die de gezondheid ondersteunt. De OECD wijst een goed richting aan maar dat alleen is niet genoeg. De aanbevelingen blijven algemeen geformuleerd, en weg van de vereiste “hardere (en dappere) politieke” keuzen. Begrippen als “gezonde leefomgeving” en “ondersteunend beleid” worden onderschreven, maar concreet beleid, waarmee overheden de leefomgeving daadwerkelijk gezonder kunnen maken, worden nauwelijks uitgewerkt.
Internationaal bestaan inmiddels tal van voorbeelden die laten zien hoe dergelijke structurele maatregelen eruit kunnen zien. IJsland ontwikkelde het intussen internationaal bejubelde Icelandic Prevention Model, waarin het alcohol- en drugsgebruik onder jongeren drastisch werd teruggebracht door langdurige samenwerking tussen ouders, scholen, gemeenten, sportverenigingen en jongerenwerk. Niet individuele voorlichting, maar vooral investeringen in sociale cohesie, vrijetijdsbesteding, ouderbetrokkenheid en lokale gemeenschappen vormden de kern van het succes.
Een ander schoolvoorbeeld kan gevonden worden in Finland. Dat land zet al decennialang de maatstaf voor Health in All Policies. Nederland noemt het intussen wel en heeft een verkenning laten uitvoeren, maar de facto blijft het tot nu toe vooral bij woorden en blijven de noodzakelijke daden uit. De doctrine van neo-liberaal Nederland, of zo je wilt op rechts, is immers nog steeds dat de burger vrij en verantwoordelijk is. Deze doctrine houdt ons in de greep. Als beleidsmakers en politici gezondheid vooral als verantwoordelijkheid van de gezondheidszorg blijven beschouwen, blijft preventie dweilen met de kraan open. Een voorbeeld hiervan is het eerder aan Ozempic als middel om af te vallen denken dan gezondheid een uitgangspunt voor beleid te maken. De analyse van de OECD toont dat en beschrijft het omzichtig, maar het wordt wellicht tijd om man/vrouw en paard te noemen. Gezondheid is in Nederland nog lang geen integraal criterium voor beleidsbeslissingen op het terrein van onderwijs, ruimtelijke ordening, mobiliteit, landbouw, sociale zekerheid en economische ontwikkeling.
Fiscale gezondheidspolitiek en gezondheidswetten blijken internationaal effectief
Fiscale en wettelijke maatregelen zijn internationaal zeer effectief gebleken. De invoering van een belasting op suikerhoudende dranken heeft in meerdere landen geleid tot minder consumptie én tot ontwikkeling van minder suikerhoudende producten door de voedingsindustrie. Ook tabaksaccijnzen behoren al jarenlang tot de meest kosteneffectieve en bewezen preventieve interventies ook al slingerde de voorvrouw van de BBB daarover fictie de wereld in. Een bijzonder aansprekend voorbeeld is de recent aangenomen Britse wetgeving die een rookvrije generatie wil realiseren. Personen die geboren zijn op of na 1 januari 2009 zullen per 1 januari 2027 gedurende hun leven legaal geen tabaksproducten meer kunnen kopen. Hiermee verschuift het beleid van ontmoediging naar een uitfasering van tabak als normaal consumentenproduct. In Nederland kenden wij ooit een VVD minister van VWS, ook wel Minister van Tabak genoemd, die het Engelse voorbeeld zeer zeker niet gevolgd zou hebben. De huidige minister van VWS is van dezelfde partij en in lijn met het haar “illustere” voorganger is zij vijftien jaar later en een overvloed aan wetenschappelijk bewijs en discussie niet van plan het Engels voorbeeld te kopiëren. Weer een kans verloren om een generatie en daaropvolgende generaties uit de klauwen van de tabaksindustrie te redden. Er zouden al te veel jongeren aan tabak verslaafd zijn. Wie het begrijpt mag het zeggen…. Nog steeds het schoothondje ofwel de minister van de tabaksindustrie?
Deze voorbeelden maken vooral duidelijk dat effectieve preventie nooit kan slagen door gezondheidsvoorlichting alleen. Politieke keuzen die de maatschappelijke context waarin mensen leven daadwerkelijk veranderen zijn essentieel, en zolang die niet worden gemaakt en in wetgeving worden verankerd zal de volksgezondheid eronder lijden, dat wil zeggen vooral bij kwetsbare groepen achteruit gaan. Ook de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) benoemt dit, In lijn met the Lancet, nadrukkelijk in haar recente rapport de Commercial over Determinants of Healthover. Zij inventariseert daarin de vele manieren waarop commerciële actoren gezondheid beïnvloeden via marketing, prijsstrategieën, productontwikkeling, beschikbaarheid, lobby en politieke beïnvloeding. Bedrijven die ultrabewerkte voedingsmiddelen, suikerhoudende dranken, tabak, alcohol en andere gezondheidsrisico’s op de markt brengen, creëren daarmee omgevingen waarin vooral ongezond gedrag wordt gestimuleerd. Vanuit dit perspectief zijn chronische aandoeningen niet slechts het gevolg van individuele leefstijlkeuzes, het “zwakke vlees” of onwetendheid, maar in belangrijke mate het resultaat van economische en commerciële strategieën van productaanbieders.
Het WHO-rapport over de Commercial Determinants of Health vormt daarmee een cruciale aanvulling op het hierboven genoemde OECD-paradigma. Waar de OECD vooral benadrukt dat mensen ondersteund moeten worden en gezonde omgevingen moeten worden gecreëerd, verklaart de WHO waarom die gezonde omgevingen vaak ontbreken en welke immense financiële belangen en structurele krachten daarachter schuilgaan. Het impliceert dat effectieve preventie niet alleen vraagt om educatie en ondersteuning, maar ook om regulering van commerciële invloeden, zoals beperkingen op marketing, prijsmaatregelen, productnormen, beschikbaarheidsbeleid en niet in de laatste plaats wettelijke maatregelen die de volksgezondheid beschermen. (Waar het Verenigd Koninkrijk, met volksvertegenwoordigers van links tot rechts (Labour tot Conservatives), wel toe bereid is met betrekking tot tabak en nicotine-houdende producten.)
Kortom
- De belangrijkste conclusie van het OECD-rapport is dat preventie geen kostenpost is, maar een economische investering is.
- De volgende stap is echter om deze economische analyse te verbinden aan een duidelijk en ambitieus preventiebeleid waarin gezondheid niet alleen een verantwoordelijkheid is van de zorgsector, maar een leidend principe wordt voor alle beleidsterreinen.
- De combinatie van het OECD-paradigma van People, Places and Policies met de WHO-benadering van de Commercial Determinants of Health biedt dit krachtige beleidskader.
- Daarmee kunnen landen en zeker ook Nederland hun voordeel doen en people centraal stellen, en tegelijkertijd hun economieën een grote dienst bewijzen.
Over de auteur
Erik Buskens is arts en hoogleraar Population Health Management UMCG en Faculteit Economie en Bedrijfskunde aan de Rijks Universiteit Groningen. Hij is ook Scientific Director Aletta Jacobs School of Public Health. Buskens publiceert regelmatig over preventie in de Nieuwsbrief Zorg en Innovatie. Hij is bereikbaar via e.buskens@umcg.nl.