Guus Schrijvers interviewt Lars Wijnhoud, WMO-wethouder in Deventer.

Inleiding van de redactie

In 2025 verscheen het rapport Van Verhelpen naar Voorkómen. Het Toezicht Sociaal Domein (TSD) van VWS publiceerde het stuk op basis van een evaluatiestudie bij vier gemeenten. TSD onderzocht in hoeverre gemeenten samen met lokale partners in slagen om een vangnet te bieden aan inwoners die vastlopen in het dagelijks leven. Deventer was een van de vier gemeenten. Volgens het TSD werkt dit vangnet uitstekend in deze gemeente. De Voor Elkaar Teams en de laagdrempelige opvang in de GGZ vormen de kern van dit fijnmazig netwerk van partners: formele en informele zorg en vrijwilligers. Deze bevinding vormde voor de redactie van de Nieuwsbrief Zorg en Innovatie aanleiding tot een interview met wethouder Lars Wijnhoud, die over dat vangnet gaat. Hieronder staan de antwoorden van de wethouder tussen aanhalingstekens. De vragen zijn van de redactie.

Wat is de ontstaansgeschiedenis van de Voor Elkaar (VE-) teams?

“De manier van werken van de Voor Elkaar Teams voert terug tot de invoering van de WMO 2015. Toen werden in Deventer sociale wijkteams opgezet, die als doel hadden enerzijds het verzorgen van WMO-indicaties (WMO-maatwerk) en anderzijds het versterken van collectief aanbod en wijkgerichte activiteiten. Het idee daarbij is dat zo de sociale basis in de stad sterker wordt, zodat mensen minder zijn aangewezen op maatwerkvoorzieningen. De gemeente Deventer is de opdrachtgever. Sinds 2021 zijn de sociale wijkteams gesplitst in enerzijds Team Uitvoering WMO en anderzijds het VE-team. Dat is in Deventer een netwerk-organisatie waarin vier lokale partners samenwerken: welzijnsorganisatie Raster (opbouwwerk), Wijz (vh De Kern, maatschappelijk werk), MEE (hulp aan mensen met licht verstandelijke beperkingen en niet aangeboren hersenletsel) en zorggroep Solis (met name S1 verpleegkundigen in de wijk). Het VE-team is bedoeld om het collectieve aanbod van preventie, vroegsignaleringen wijkgericht werken te versterken. De netwerk-organisatie creëert waarde die geen enkele partner alleen kan realiseren. De opdracht van de gemeente Deventer en de zorgverzekeraar Salland (ten behoeve van de bekostiging tot en met 2026 van de rol van de S1 verpleegkundige) vormt het kader waarbinnen de uitvoering plaats vindt. Belangrijk uitgangspunt is dat de vier partners niet met elkaar concurreren, maar kijken bij wie de vraag van de inwoner hoort. De vier netwerkpartners stellen gezamenlijk een subsidie-aanvraag op. Het VE-team werkt vanuit een inhoudelijke opdracht die in co-creatie tussen gemeente en partners tot stand komt.

De Voor Elkaar-teams zijn verdeeld over negen wijken en buurten in de gemeente Deventer. In elk VE-team werken professionals met verschillende functies: maatschappelijk werkers, MEE-consulenten, opbouwwerkers, ouderenadviseurs en verpleegkundig consulenten. Daarnaast werken zij intensief samen met (zorg-)organisaties in Deventer zoals huisartsen en praktijkondersteuners, Wmo-coaches, zorgprofessionals, onderwijs, vrijwilligersorganisaties, onafhankelijk cliëntondersteuners, buurthuizen, bibliotheken en netwerkorganisaties. Inwoners hebben voor contact met de VE-teams geen verwijzing nodig en hun betrokkenheid is gratis voor inwoners (18+) van de gemeente Deventer.

Voorbeelden van VET‑activiteiten zijn: wandelgroepen, kookgroepen, fietslessen, ontmoetingsgroepen, mannengroepen, Mama-café, maatjesinitiatieven en bewonersprojecten gericht op ontmoeting en activering. Signaleren en coördineren: situaties analyseren, inwoners verbinden met vrijwilligers, buurtinitiatieven of Wmo-indicaties. Op de site van de VE-teams tref je meer informatie aan.”

En wat is de ontstaansgeschiedenis van de laagdrempelige ggz?

“De laagdrempelige GGZ in Deventer is niet een apart wijkteam, maar een laagdrempelige, gratis, inloop- en herstelgerichte structuur die draait om zelfregiecentra, maatjesactiviteiten en peer support. In Deventer wordt laagdrempelige GGZ in belangrijke mate vormgegeven door Vriendendiensten Deventer, een onafhankelijke zelfregie- en herstelorganisatie die al meer dan twintig jaar actief is in de regio voor jongeren 17+ en volwassenen. Vriendendiensten is al in 2000 begonnen, en sinds 2016 specifiek ook als zelfregie- en herstelorganisatie actief. In het begin lag de nadruk op vrije inloop en ontmoeten (maatjesprojecten). Samen wandelen, eten of activiteiten ondernemen, in een groep maar ook samen met bijvoorbeeld iemand uit de wijk of bij een gezin thuis mee-eten.

De organisatie richt zich op inwoners met (beginnende) mentale klachten, een psychische kwetsbaarheid of psychosociale problemen, en biedt ondersteuning zonder indicatie of verwijzing. Gemeente Deventer is opdrachtgever van Vriendendiensten Deventer. Vriendendiensten creëert een omgeving waarin mensen hun mentale balans, stabiliteit en veerkracht kunnen (terug)vinden. Dit doen ze door samen problemen op levensgebieden aan te pakken, de eigen regie en het sociale netwerk te vergroten en te werken aan ontwikkeling en/of herstel. Hierin werken ze bottom-up en in co-creatie waarbij peer-support, (collectieve) ervaringskennis en (familie-) ervaringsdeskundigheid een belangrijke rol spelen. Cliënten zijn in principe alle inwoners van Deventer met een ondersteuningsvraag.

Voorbeelden van activiteiten Vriendendiensten betreffen Zelfregie & Herstel inloopvoorzieningen in zelfregiecentra (koffie, gesprek, ontmoeting) en herstelcursussen en lotgenotengroepen; ggz-maatjesprojecten (1-op-1 maatjes (bijv. structureel contact, samen op pad, luisteren en netwerkversterking via vrijwilligers) en onafhankelijke GGZ‑cliëntondersteuning zoals vraagverheldering en overbrugging tijdens wachttijden.”

Wie zijn cliënten van deze laagdrempelige GGZ‑ondersteuning?

“De cliënten zijn:

• Jongeren (17+) en volwassenen met beginnende mentale klachten zoals somberheid, angst, stress, slapeloosheid of overbelasting.
• Mensen met een psychische kwetsbaarheid, die behoefte hebben aan ondersteuning, structuur of sociale verbondenheid.
• Inwoners met psychosociale problemen: schulden, eenzaamheid, relatieproblemen, verlies van werk.
• Mensen die wachten op behandeling bij Dimence of andere ggz‑aanbieders.
• Naasten (ouders, partners, vrienden) die zoeken naar steun of informatie.

Let wel: alles is kosteloos, en zonder verwijzing of indicatie, waardoor het écht laagdrempelig is.”

Welke rechtspersonen of samenwerkingsverbanden bieden de twee activiteiten aan?

“Vriendendiensten is een onafhankelijke stichting, actief in Deventer en omliggende gemeenten. Zoals ik al eerder zei, de VE-activiteiten worden aangeboden in een netwerkorganisatie van vier maatschappelijke organisaties. Deze leveren professionals aan de VE-teams. Een onafhankelijke manager verzorgt de dagelijkse aansturing op inhoud. De netwerkorganisatie heeft geen juridische entiteit. De vier partners stellen gezamenlijk een subsidieaanvraag op, en dienen vervolgens ieder afzonderlijk een subsidieaanvraag in voor hun deel van de werkzaamheden. Als opdrachtgever is de gemeente geen onderdeel van de netwerkorganisatie, maar in de praktijk is de gemeente wel nauw betrokken bij de uitvoering. Vier keer per jaar is er bestuurlijk overleg (wethouder, directeur sociaal domein en directeuren van de vier organisaties) en maandelijks is er overleg tussen de ambtelijk opdrachtgever en de onafhankelijke manager voor tactische sturing en monitoring.”

Met hoeveel geld subsidieert de gemeente Deventer jaarlijks beide activiteiten?

“De gemeente subsidieert in 2026 de VE-teams met een bedrag van 2,4 miljoen euro. De S1-verpleegkundigen die ik al noemde, worden tot 2027 betaald door zorgverzekeraar Salland. Over 2025 ontving Vriendendiensten 905.000 euro subsidie van de gemeente. “

Gebruiken jullie Kritische Prestatie Indicatoren (KPI’s) om beide activiteiten te beoordelen?

“Ja, aan zowel aan de opdracht van de VE-teams als aan Vriendendiensten zijn KPI’s verbonden. Voor de VE-teams gaat het daarbij onder meer om:

• het aantal ondersteunde bewonersinitiatieven,
• het percentage inwoners dat zich betrokken voelt bij de wijk,
• het percentage inwoners dat aangeeft sociaal eenzaam te zijn,
• de index sociale cohesie/versterken eigen netwerk,
• de tevredenheid van deelnemers over het aanbod/effectiviteit van het aanbod,
• het aantal klanten dat is doorverwezen naar een voorliggende/algemene voorziening,
• aantal deelnemers impactvolle/grote activiteiten.

Waar het gaat om de KPI’s van de VE-teams hebben we een verbeterslag gemaakt door de uitgangspunten, doelenboom en bijbehorende KPI’s minder systeemgericht te maken en meer gericht op de leefwereld van de inwoner. Op deze manier kunnen we concreter sturen op maatschappelijke effecten en de impact van de teams op inwoners zichtbaar maken. Daarbij gaat het onder meer over ervaring van gebruikers (na deelname) over hun kwaliteit van leven, ervaring van gebruikers met betrekking tot afname van eenzaamheid, ervaring van gebruikers over hun ervaring met betrekking tot eigen regie.”

Heb je tips voor collega‑wethouders elders die ook met beide initiatieven willen starten?

“Op grond van de ervaringen binnen Deventer en van mijzelf reik ik de volgende tips aan:

1. Positioneer teams als zelfstandige organisatie met duidelijke opdracht.
Zorg voor één aansturing, een eenduidige opdracht en een gezamenlijke leerstructuur als opdracht in netwerkorganisatie. Dit voorkomt versnippering en zorgt voor meer effectiviteit. Positioneer de professionals daar waar de inwoners zijn: drie aanlandlocaties voor bureauwerk en organisatie, voor de rest zitten ze in buurthuizen, multifunctionele centra, openbare plekken in de wijk, zodat het ontmoeten heel laagdrempelig wordt. Dit kan in de vorm van spreekuur, kan ook in 1-op-1-ontmoeting in bibliotheek, in buurt of dorp, of bij mensen thuis.

2. Werk vanuit de behoefte van inwoners.
Werk vanuit de behoeften van de inwoners: alle activiteiten bij de Vriendendiensten worden door de mensen zelf bedacht, georganiseerd, uitgevoerd. Het gaat om zingeving, eigen regie, grip op je leven, kleine stappen nemen. Er zijn landelijk nog te veel voorbeelden waarin gemeenten ‘zorgen voor’ in plaats van ‘zorgen dat’. En in het verlengde daarvan: formuleer als doelen en KPI’s niet alleen procesindicatoren, maar leefwereldvragen zoals: Heb ik regie? Krijg ik tijdige ondersteuning?”.

3. Investeer in gezamenlijke leer‑ en verbeterstructuren.
Zorg dat alle wijkprofessionals de neuzen dezelfde kant op hebben staan. Maak een gezamenlijke sociale agenda voor wijk en buurt, kijk ook of het mogelijk is fysieke en veiligheidsaspecten erbij te betrekken. Dit is maatwerk per wijk of dorp: in de Deventer wijk Keizerslanden is een tactisch team van professionals die samen prioriteren welke aanpak nodig is, in het dorp Bathmen fungeert de dorpsondersteuner als spin in het web. Met het Netwerk Informele Zorg Deventer (NIZOD) hebben we een netwerk van initiatieven en organisaties die uitvoering geven aan informele zorg. Dit is vrijwilligerswerk in de zorg. In het netwerk werken al deze initiatieven en organisaties samen met het doel de informele zorg zo sterk mogelijk te maken en te houden. Met als uiteindelijk doel dat inwoners zo goed mogelijk worden ondersteund. Het NIZOD heeft als doel te zorgen dat vrijwilligersorganisaties samenwerken in plaats van elkaar beconcurreren.

4. Regel structurele randvoorwaarden: huisvesting, data, mandaat, middelen.
Preventie en collectief werken vragen om stabiliteit, niet projectmatige financiering. Denk niet dat het op enig moment is afgerond: je blijft doorontwikkelen en bijleren. Investeer langjarig: alles wat je aan preventie en vroegsignalering doet, heeft lange adem nodig. Het betreft hier een ondernemende en ontwikkelende vorm van samenwerking, waarbij leren een permanent proces is.”

Over de geïnterviewde:

Lars Wijnhoud (Gemeentebelang, geboren in 1975) is wethouder sinds september 2023. Zijn portefeuilles zijn onder meer Participatie, Wet maatschappelijke ondersteuning en Wijk- en Dorpsgericht Werken. Voordat hij wethouder werd, werkte hij achttien jaar voor een grote krediet-informatieleverancier. Hij studeerde Commerciële economie aan Saxion in Deventer. Lars woont in de binnenstad van Deventer.

Zoektermen voor internet

Guus Schrijvers, Lars Wijnhoud, beleidsontwikkeling, preventie, eerste lijn, Toezicht Sociaal Domein rapport 2025, Van Verhelpen naar Voorkómen Deventer, Voor Elkaar Teams Deventer werkwijze, laagdrempelige GGZ Vriendendiensten Deventer, sociale wijkteams vs VE-teams, preventie en vroegsignalering wijkgericht, S1 verpleegkundige financiering Salland, zelfregie en herstel GGZ Deventer, KPI’s sociaal domein leefwereld, netwerkorganisatie zorg zonder hiërarchie.