Door Ir. Wim van Dalen, directeur Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid STAP.
Gaat staatssecretaris Vincent Karremans in het kader van zijn preventiebeleid de alcoholreclame die kinderen en jongeren bereikt beperken? Zelf heeft hij aangegeven dat voornemens te zijn. In zijn brief van begin april 2025 naar de Tweede Kamer over zijn Samenhangende Preventiestrategie en uit het Leefstijldebat dat hij op 24 april jl. voerde met de Commissie VWS kun je dat opmaken. Hij wil het voor kinderen en jongeren makkelijker maken om de gezonde keuze te maken o.a. door de verleidingen waaraan ze blootstaan te beperken. Aan maatregelen voor volwassenen waagt Karremans zich niet. Als we Karremans het voordeel van de twijfel geven, mogen we er vooral op hopen dat hij met name de alcoholreclame waar jongeren dagelijks mee geconfronteerd worden gaat beperken. In dat geval volgt hij in ieder geval één van de drie kernadviezen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) om de schade die alcoholgebruik veroorzaakt te beperken, de zogenaamde three best buys: 1. een verbod op, of tenminste een beperking van de alcoholreclame, naast 2. verhogen van de prijs van alcohol en 3. beperken van de beschikbaarheid. Iedereen begrijpt dat als de alcoholreclame gericht op kinderen en jongeren wordt beperkt dat niet alleen van invloed is op de jeugd, maar ook op volwassenen. Dat moet Karremans dan maar voor lief nemen. Maar of het zover komt?
Korte terugblik: de politieke werkelijkheid van de beperking van alcoholreclame.
In oktober 2022 heeft staatssecretaris Maarten van Ooijen de Alcoholtafel van het Nationaal Preventieakkoord gestopt. Hij gooide het bijltje erbij neer omdat er aan die tafel geen enkele overeenstemming kon worden bereikt over de noodzakelijke en aanvullende maatregelen om de doelstellingen van het Nationaal Preventieakkoord te halen. De gezondheidspartijen wilden, kortgezegd, invulling geven aan de beleidsadviezen van de WHO ( zie hierboven), waar de commerciële partijen zoals de STIVA (Stichting Verantwoorde Alcoholconsumptie), de Nederlandse Brouwers, het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel, Koninklijke Horeca Nederland, naar ook de NOC*NSF helemaal niets van wilden weten. Wat heeft Karremans hiervan geleerd? Op het oog weinig: hij heeft opnieuw alle partijen die destijds deelnamen aan de Alcoholtafel weer uitgenodigd voor overleg. Het is dan ook te voorspellen dat de gezondheidspartijen opnieuw zullen afhaken en dat effectieve maatregelen om alcoholreclame te beperken niet zullen worden geaccepteerd door de deelnemers met een commercieel belang. Als Karremans meegaat met de commerciële partijen en toestaat dat er geen of slechts wat kleine aanpassingen van de zelfregulering worden doorgevoerd, in de verwachting dat jongeren dan minder bereikt worden, dan steekt hij zijn kop in het zand. De wetenschap is duidelijk: de bestaande regelgeving met betrekking tot alcoholreclame voorkomt niet dat jongeren overvloedig met alcoholreclame worden geconfronteerd. En iedere insider weet dat als je het aanpassen van de regelgeving aan de alcoholindustrie zelf overlaat (zelfregulering), dat niet het gewenste effect heeft.
Diverse Nederlandse studies over alcoholreclame en jongeren
Ter voorbereiding op de discussies in het kader van het Nationaal Preventieakkoord zijn twee studies uitgevoerd naar de omvang en de gevolgen van alcoholreclame in relatie tot jongeren. Eén betrof het bereik van alcoholmarketing bij jongeren en de ander het effect van alcoholmarketing.
Deze studies sluiten aan op de doelen van het Preventieakkoord uit 2018: We willen voorkomen dat marketing voor alcoholhoudende dranken bijdraagt aan problematisch alcoholgebruik en het streven is dat alcoholmarketing jongeren niet of zo weinig mogelijk bereikt en beïnvloedt. Dit gaat verder dan dat alcoholmarketing niet gericht mag zijn op jongeren.
De studie naar het bereik van alcoholmarketing onderzocht wat jongeren tegenkomen aan alcoholreclame bij vijf belangrijke locaties: supermarkten, televisie, horeca, bioscopen en social media. Het onderzoek, dat in opdracht van het ministerie van VWS is uitgevoerd, liet zien dat jongeren in de leeftijd van 12-17 jaar op tal van locaties en via de sociale media (met name via influencers) met alcoholreclame worden geconfronteerd. Het onderzoek naar het effect van marketing betrof een literatuuronderzoek en een studie onder vier focusgroepen, op verzoek van ZonMw. Hieruit bleek dat er een causale relatie bestaat tussen blootstelling aan alcoholreclame en alcoholgebruik bij jongeren onder de 18 jaar. Ook deze studie toont aan dat alcoholreclame in Nederland zeer aanwezig is en nadrukkelijk ook minderjarigen bereikt.
In 2023 heeft staatssecretaris Maarten van Ooijen van VWS mede op basis van deze studies besloten de reclame en marketing van ongezonde voeding en van alcohol gedurende enkele jaren weer te laten monitoren. Adviesbureau Panteia is deze opdracht gegund. Hun eerste jaarrapportage verscheen in april 2024. De meest recente monitorstudie onder jongeren heeft Panteia in 2024 uitgevoerd en in april 2025 gepubliceerd. Ook in dit onderzoek is zowel gekeken naar alcoholreclame via de media (tv, jongerenwebsites, YouTube, TikTok en Instagram) als naar reclame op fysieke locaties (supermarkten, sportevenementen, bioscopen, buitenreclame en recreatievoorzieningen). Uit het onderzoek blijkt dat er nauwelijks tot geen reclame specifiek gericht is op minderjarigen. Tegelijkertijd blijkt dat de kans nog steeds aanzienlijk is dat minderjarigen in de praktijk alcoholreclame zien. Het gaat daarbij om reclames in de buitenruimte, sponsoring van sportevenementen en -wedstrijden en alcoholreclames die na 21.00 uur op tv worden getoond. Zo zijn met reclames bij sommige EK voetbalwedstrijden ruim 600.000 minderjarigen bereikt. De conclusie is dat zowel de huidige wettelijke regels over alcoholreclame als de regels van de producenten (zelfregulering) niet effectief zijn. De onderzoekers geven de opdrachtgever (Karremans!) enkele adviezen mee zoals het beter monitoren van influencers en het reguleren van alcoholreclame bij sportevenementen. Ook de supermarkten wordt geadviseerd hun reclameacties te beperken. En dat advies sluit direct aan op een oproep van KWF Kankerbestrijding en het MDL Fonds.
KWF en MDL Fonds spreken zich ondubbelzinnig uit over de kwalijke rol van marketing in supermarkten
KWF Kankerbestrijding en het MDL Fonds hebben, op basis van een onderzoek van denktank Questionmark naar de alcoholreclame van de zes grootste supermarkten, duidelijk gemaakt dat de supermarkten één van de belangrijkste verleiders zijn voor kinderen wat alcohol betreft (7). In 2024 telden de wekelijkse reclamefolders van deze supermarktketens gemiddeld 445 aanbiedingen voor alcoholhoudende dranken, twee keer meer dan in 2020 (219 aanbiedingen). Dorine Manson, directeur van KWF, noemt de bevindingen uit het onderzoek uitermate teleurstellend: In 2018 hebben supermarkten in het Nationaal Preventieakkoord toegezegd hun klanten te helpen gezondere keuzes te maken. Een daling in reclame voor alcoholhoudende dranken lag voor de hand, maar in plaats daarvan zien we juist een sterke toename van het aandeel alcoholpromoties.
Wordt alcoholreclame een hot topic van Karremans?
Als Karremans zich aan zijn woorden houdt kan hij niet anders dan ervoor kiezen om alcoholreclame te beperken. En dat betreft dan beperkingen van zowel de reclame via de sociale media en de televisie als de fysieke reclame in de supermarkt. Het is een uitdaging voor politici zoals Danielle Jansen van de NSC (zij stelde Kamervragen over alcoholreclame) en de CDA-er Harmen Krul (die tijdens het genoemde Leefstijldebat op 24 april jl. met Karremans vurig van leer trok tegen de rol van de industrie) om Karremans zich aan zijn woord te laten houden. Want als kinderen concreet beschermd moeten worden tegen verleidingen waar ze dagelijks aan blootgesteld worden, zoals Karremans zelf zegt te willen bereiken, dan kan hij niet anders dan wettelijke maatregelen nemen om de invloed van alcoholreclame te beperken. Zelfregulering helpt immers niet.
Zoektermen voor internet
Wim van Dalen, preventie, alcoholreclame, Vincent Karremans, alcohol, minderjarigen, preventiebeleid, studies, alcoholmarketing
