Door Hiltje de Graaf, internist-oncoloog n.p. en zorgcriticus te Leeuwarden.

Besproken artikel:

• Allemani C et al, Global variation in patterns of care and time to initial treatment for breast, cervical, and ovarian cancer from 2015 to 2018 (VENUSCANCER): a secondary analysis of individual records for 275 792 women from 103 population-based cancer registries in 39 countries and territories. Lancet, 2025 Nov 15;406(10517):2325-2348.

Inleiding

Vrouwelijke kankers zijn kankersoorten, die specifiek zijn voor vrouwen, omdat ze uitgaan van vrouwelijke geslachtsorganen. De Nederlandse kankerregistratie (NKR) onderscheidt borstkanker (mammacarcinoom), baarmoederhalskanker (cervixcarcinoom), eierstokkanker (ovariumcarcinoom), baarmoederkanker (endometriumcarcinoom) en schaamlipkanker (vulvacarcinoom). Daarnaast zijn er zeldzame vormen van kanker bij vrouwen zoals mola zwangerschap, ook wel trofoblast tumoren genoemd. De benaming ’Venuskankers’ refereert naar Venus, de Romeinse godin van de liefde. Venus staat symbool voor ‘de vrouw’ en Venuskankers voor vrouwelijke kankers. Ook in het vrouwelijk lichaam wordt de naam Venus in de benaming van de vrouwelijke venusheuvel herkend. Een nieuwe kankerdiagnose (Incidentie) werd in Nederland via de NKR in een jaar tijd vastgesteld. In 2024: 18.100 vrouwen kregen de diagnose borstkanker, 9 vrouwen baarmoederhalskanker, 1400 vrouwen eierstokkanker, 2000 vrouwen baarmoederkanker en 450 vrouwen schaamlipkanker. De vijf-jaars kanker specifieke overlevingskans (ook wel relatieve overlevingskans genoemd, want gecorrigeerd voor de normale Nederlandse levensverwachting op basis van dezelfde leeftijd en geslacht) was in 2024 in Nederland voor borstkanker 89%, baarmoederhalskanker 67%, eierstokkanker 38%, baarmoederkanker 75% en schaamlipkanker 76%. Naast zwangerschap gerelateerde trofoblasttumoren is baarmoederhalskanker de enige van de andere vrouwelijke kankersoorten die met name op relatief jonge leeftijd voorkomt met een piekleeftijd tussen 35 en 45 jaar. De andere vormen van kanker zijn typische ouderdomskankers, waarbij ze overigens ook op jonge leeftijd kunnen voorkomen. Het beleid in Nederland is om kanker in een zo vroeg mogelijk stadium vast te stellen, bijvoorbeeld door bevolkingsonderzoek, zodat de genezingskansen zo hoog mogelijk zijn. In Nederland is de kankerzorg, zeker ook voor Venuskankers, in vergelijking tot veel andere landen in de wereld goed. We mogen we blij zijn dat we geboren worden onder een Nederlands gesternte. Hieronder beschrijf ik de onderzoeksresultaten van het artikel van Allemani C et al uit 2025, die informatie geeft van 103 wereldwijde kankerregistraties over 275.792 vrouwen met drie vormen van vrouwelijke kankers (borst-, baarmoederhals- en eierstokkanker), waarbij ze aangeven dat dit het eerste artikel is, dat een wereldwijd beeld over deze vrouwelijke kankers geeft. Ik reageer hieronder op deze studie met een Nederlandse hoopgevende roze bril op.

Mijn congreservaring

Ik kan me de sessie, die ik in 1999 in Atlanta op de American Society of Clinical Oncology (ASCO), een toonaangevend kankercongres, over wereldwijde verschillen in borstkanker opsporing, diagnose, behandeling en overlevingscijfers nog heel goed herinneren. Met de Nederlandse situatie in mijn achterhoofd kwam ik ernstig geschokt uit deze sessie en ontdekte dat in veel landen borstkanker vaak in een vergevorderd stadium werd vastgesteld en dat er in veel landen geen operatie, bestralings- of medicatieopties waren. Het verschil tussen rijke en arme landen bleek groot te zijn. Toen ik het artikel wat ik hier bespreek zag, werd ik nieuwsgierig en vroeg me af wat de stand van zaken ruim 25 jaar later zou zijn. Waar staat Nederland nu op deze wereldwijde ladder van vergelijking van vrouwelijke kankerzorg?

Opzet en probleemstelling van het artikel

Het artikel van Allemani C et al uit 2025 geeft informatie uit 103 wereldwijde kankerregistraties, die gegevens over 275.792 vrouwen met drie vormen van vrouwelijke kankers (borst-, baarmoederhals- en eierstokkanker) bevatten. De gegevens gaan over de jaren 2015-2018. Er wordt per land en per continent die meedoen aan de registratie, gekeken naar stadium per diagnose; wat de eerste behandeling is; wat voorspellende (prognostische) factoren zijn; wat de tijd van diagnose tot starten eerste behandeling is; of de behandeling volgens eigen richtlijnen plaatsvindt en of er verschil is tussen landen met een hoog inkomen versus die met een middel en/ of laag inkomen. Er is een uitgebreid databestand, waarbij conclusies per individueel land getrokken kunnen worden, door naar de cijfers, maar ook naar achterliggende oorzaken van de cijfers en verandering in richtlijn door de ontwikkeling in de tijd te kijken.

Diagnose vergevorderd borstkanker verschilt tussen landen

Het vroeg vaststellen van borstkanker is belangrijk, omdat een vroege vorm een veel betere toekomstverwachting heeft dan een vergevorderd borstkanker. Borstkankerscreening zorgt ervoor dat er meer vroege vormen van kanker vastgesteld worden. In het artikel wordt het verschil tussen landen bij het vaststellen van een T4 borstkanker, als een vorm van vergevorderd borstkanker, genoemd. In Roemenië komt dit bij 13,9% en in Nederland bij 1,6% van de borstkankers voor.

Borstsparend of volledig verwijderen van de borst bij laag stadium borstkanker

In het artikel wordt benoemd, dat er een gebrek aan bestralingscentra zijn in veel landen wat de optie borstsparende behandeling (wat de combinatie van operatie en bestraling omvat bij de behandeling van borstkanker) bemoeilijkt. Het alternatief zonder bestralen is het volledig verwijderen van de borst (borstamputatie dan wel mastectomie genoemd). Voor een laag stadium borstkanker (T1N0M0) wordt in Thailand nog steeds bij 70% van de vrouwen de borst geamputeerd, terwijl dit percentage in Nederland 20% is. Voor de duidelijkheid: een borstamputatie kan ook bij een laag stadium borstkanker gerechtvaardigd zijn, bijvoorbeeld omdat er een genetische belasting voor borstkanker is of dit conform de wens van de patiënt is, maar deze grote verschillen in percentages wijzen op een gebrek aan keuzemogelijkheid voor de patiënt.

Verschil in beschikbaarheid dure medicatie bij borstkanker

Borstkanker is niet één ziekte en zogeheten prognostische factoren worden bepaald op de kanker en op basis daarvan wordt een behandeling bepaald. Zo is de aanwezigheid van oestrogeenreceptoren en receptoren van het eiwit HER-2 een belangrijk basis onderzoek op de borstkanker. Bij aanwezigheid van het HER-2 eiwit moet in een bepaald stadium van de kanker (en niet bij iedereen, dus het getal hoeft niet 100% te zijn) een relatief duur anti HER-2 medicijn volgens de richtlijnen gestart worden. In Nederland wordt deze behandeling bij 79% gegeven, terwijl dit in Thailand 26% is en in Brazilië 44%.

Nederland levert geen data over baarmoederhalskanker

Voor baarmoederhalskanker levert Nederland geen informatie aan in dit onderzoek. Uit de NKR weten we van Nederland, dat er een actief screeningsprogramma is en dat de overlevingscijfers goed zijn. Vooral Zuid-Korea en Canada worden genoemd als landen waar de screening zeer effectief verloopt en baarmoederhalskanker op deze manier vroeg wordt gevonden in respectievelijk 52% en 60%. Een operatie is de beste behandeloptie en in veel landen wordt dat in een hoog percentage gedaan (in België 93%, Puerto Rico 93% en Thailand 90%), Georgië is een uitzondering en hier is het getal 65%.

Het stadium van eierstokkanker wordt regelmatig niet bepaald

Het stadium van eierstokkanker is van groot belang voor de overlevingskansen en helaas staat de ziekte bekend als de ‘silent lady killer’ omdat het door mensen zelf pas in een laat ongunstig stadium wordt ontdekt (in stadium 3 of 4). Het stadium wordt pas definitief vastgesteld bij een operatie. Als de ziekte niet gestadieerd wordt, dan is de kans groot dat de ziekte laat ontdekt werd en dat er geen operatie plaatsvond, maar het kan ook betekenen, dat er bewust van afgezien is en voor een palliatief beleid gekozen is. De getallen lopen erg uiteen: In Nederland was dit 26,3%, in Europa 19,7%, in Canada en Amerika 6,3%, in Oceanië 4,5%, maar in Afrika zelfs 50,5%.

Tijd van diagnose tot start eerste behandeling

In Nederland hechten we veel waarde aan de doorlooptijd van moment van diagnose tot aan de eerste behandeling en het wordt gezien als een kwaliteitsparameter. Dit is medisch gezien niet altijd belangrijk, maar voor mensen is er wel vaak een wens om snel te weten wat er aan de hand is en om zodra dit bekend is snel te starten met een behandeling. In het artikel wordt aangegeven dat met name in de ‘rijke’ landen, waaronder Nederland, dit korter dan vier weken is, terwijl dit in ‘arme’ landen vier maanden tot zelfs één jaar (Mongolië) kan duren.

Mijn commentaar op het artikel

Het valt op, dat de registratie gaat over een deel van vrouwelijke kankers en de meest voorkomende vorm van vrouwelijke kanker, te weten baarmoederkanker, niet meeneemt. Dat schaamlipkanker als een zeldzamere vorm van kanker niet meegenomen wordt is jammer, maar voor de algehele beoordeling van de cijfers over de Venuskankerregistratie speelt dit geen grote rol.

Ook valt op dat de informatie gaat over de jaren 2015-2018, terwijl we inmiddels bijna in 2026 zijn beland. De NKR geeft elk jaar in februari de gegevens over het jaar ervoor en past de informatie in juli dat jaar aan met de sterftecijfers over het jaar ervoor. In een eerder artikel van mij over de NKR was ik kritisch en gaf ik aan dat data zoveel mogelijk actueel en geïntegreerd zou moeten worden met data, die al door het ziekenhuis verzameld wordt, zodat patiënten zo goed mogelijke actuele informatie kunnen krijgen over verzamelde data [De Graaf, sept 2025]. Dat zou ook voor de kankerregistratie in heel veel andere landen een goed voorbeeld kunnen zijn.

Kortom

Bij de wereldwijde vergelijking van: de diagnose; bepalen van prognostische factoren; doorlooptijd tot behandeling; gebruik van verschillende vormen van behandeling (operatie, bestraling, dure en andere geneesmiddelen); en behandeling volgens richtlijnen van een aantal vrouwelijke vormen van kanker (borst-, baarmoederhals- en eierstokkanker); blijkt Nederland het goed te doen. Het zou mooi zijn als het vaak voorkomende baarmoederkanker, maar ook schaamlipkanker onder de registratie van de venuskankers wordt opgenomen. In ons eigen land zijn altijd verbeterpunten, waar andere landen ons misschien over kunnen leren. Hiervoor is een meer diepgaande analyse nodig. Kunnen we in Nederland leren van het gegeven, dat baarmoederhalsscreening in Thailand en Canada zo goed loopt. Daarnaast is het goed om vast te stellen wat we in Nederland wel goed doen en wat onze sterke punten in Nederland zijn. Kunnen andere landen en mensen hierover van ons leren? Mijn indruk ten opzichte van mijn ervaring van ruim 25 jaar geleden is, dat er wereldwijd betere kankerzorg geleverd wordt. Helaas is er nog steeds een groot onderling verschil tussen landen en continenten. In Nederland zijn we onder een gelukkig gesternte geboren en behoren we tot ‘de rijke’ landen, die ten behoeve van onze bevolking kunnen en moeten blijven investeren in goede kankerzorg.

Zoektermen op internet:

Hiltje de Graaf, patiëntaspecten, medisch specialisten, artsen, zorg, innovatie, kanker, kankerregistratie, wetenschappelijk onderzoek, vrouwenkanker, borstkanker, baarmoederhalskanker, eierstokkanker, baarmoederkanker, schaamlipkanker, netwerken