Door Wim van Dalen, directeur Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid STAP.

Hoewel het voor insiders al vele jaren bekend is, wordt nu ook de liefhebber van alcohol steeds vaker met het ronduit schokkende feit geconfronteerd dat alcohol een kankerverwekkende stof is. Zelfs het drinken van 1 glas alcohol per dag is niet veilig.  De door de alcoholindustrie nog steeds gecommuniceerde boodschap dat alcoholgebruik onderdeel kan uitmaken van een gezonde leefstijl is inmiddels niet minder dan misleidend. 

Reeds vanaf 1988 is alcohol officieel geclassificeerd als carcinogeen door het Internationaal Agentschap voor Onderzoek naar Kanker (IARC) van de Wereldgezondheidsorganisatie. Opmerkelijk is echter dat gezondheidsorganisaties, ook in Nederland, pas sinds kort  beseffen dat de boodschap dat alcoholgebruik verband houdt met diverse soorten kanker, actief gecommuniceerd moet worden. De enige Nederlandse website die specifiek gaat over alcohol en kanker bestaat sinds 2015 maar heeft vermoedelijk maar beperkte aandacht gehad betreft alleen het thema alcohol en borstkanker: www.alcoholenborstkanker.nl. Het is een initiatief van het Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid STAP. Op de websites van het Voedingscentrum, het Trimbos-Instituut en KWF wordt weliswaar al geruime tijd vrij uitgebreid ingegaan op het thema alcohol en kanker, maar opvallende publiekscampagnes bleven tot nu toe helaas uit. Wel heeft het Trimbos-instituut in 2022 een korte film gelanceerd over alcohol en kanker: zie alhier.

Alcohol en kanker: de Europese Commissie zet de toon

Onderzoek geeft aan dat in Europa jaarlijks 4,4 miljoen mensen de diagnose kanker krijgen, met als gevolg daarvan 1,9 miljoen sterfgevallen. Alcoholconsumptie is naar schatting verantwoordelijk voor 180.000 jaarlijkse gevallen van kanker, ofwel 4,5 % van alle gevallen in Europa. Deze cijfers onderstrepen het belang van het in 2020 door de Europese Commissie gelanceerde ‘Europe’s Beating Cancer Plan’. Dit plan kan, wat de toenemende aandacht voor het thema alcohol en kanker betreft, daartoe de doorslag hebben gegeven.

In het Europese kankerpreventie-plan gaat het namelijk niet alleen om verbetering van de zorg voor kankerpatiënten en om actievere vroeg-opsporing , maar het rapport pleit heel concreet voor het introduceren van gezondheidswaarschuwingen over alcohol en kanker op de etiketten van alcoholproducten. Dat pleidooi kan zonder meer als een doorbraak worden betiteld wat betreft de politieke erkenning dat ook matig alcoholgebruik allesbehalve onschadelijk is.

Waarschuwingen en de industrie Ierland is het eerste land in Europa dat na jarenlang moeizaam juridisch touwtrekken informatie over alcohol en kanker op etiketten verplicht stelt, hoewel het nog zeker drie jaar duurt, voordat de ‘health warnings’ op de Ierse etiketten staan. Het betreft drie boodschappen: alcoholgebruik veroorzaakt leverziekte, er is een direct link tussen alcohol en fatale kankers en gebruik geen alcohol tijdens de zwangerschap.

Recent Iers onderzoek (2023) toont het belang aan van informatie op het etiket over alcohol en kanker. Zo gaf slechts 1 op de 5 Ieren aan bekend te zijn met de relatie tussen alcoholgebruik en borstkanker.

Het behoeft geen betoog dat de alcoholindustrie er tot dusver alles aan gedaan heeft om het Ierse initiatief de grond in te boren. En het betreft niet alleen de Ierse alcoholproducenten. Met name de wijn producerende landen zoals Italië en Spanje keren zich fel tegen de Ierse initiatieven. Een woordvoerder van het Italiaanse ministerie van Landbouw formuleerde zijn protest aldus: “Je beschermt de publieke gezondheid niet door bepaalde producten te criminaliseren”. De recente geschiedenis leert dat de alcoholindustrie niet zonder succes initiatieven om gezondheidsboodschappen op etiketten te vermelden kan dwarsbomen. In 2017 verplichtte het bestuur van de Canadese provincie Yukon de alcoholindustrie informatie over alcohol en kanker op het etiket van alcoholflessen te vermelden. Het resultaat was dat hierdoor de kennis onder de bevolking over de relatie tussen alcohol en kanker steeg van 25% naar 42%. De alcoholindustrie spande als reactie daarop een proces aan met als argument dat de overheid niet wettelijk bevoegd zou zijn om dergelijke labels te plaatsen. Ook zouden de labels in strijd zijn met de vrijheid van meningsuiting en zou de overheid de alcoholindustrie onterecht in een verkeerd daglicht plaatsten (Babor 2020). De labels zijn daarna verwijderd.

De etiketten met een kankerwaarschuwing die zijn weggelobbyd door de alcoholindustrie

Alcoholgebruik kan leiden tot 7 soorten kanker  

Uit onderzoek is bekend dat alcohol tenminste 7 soorten kanker kan veroorzaken. Het betreft kanker van mond, keelholte, strottenhoofd, slokdarm, dikke darm/endeldarm, lever en borst. Waarschijnlijk kan alcohol ook maagkanker veroorzaken en diverse studies concluderen dat er mogelijk ook een verband is tussen alcohol en kanker aan de alvleesklier, longen, huid en prostaat. De WHO meldt in een factsheet (2021) dat mannen als gevolg van alcoholgebruik vooral darmkanker krijgen en vrouwen vooral borstkanker.

Alcohol, kanker en sterfte      

Het ‘Europe’s Beating Cancer plan’ geeft aan dat bij mensen die in Europa vanwege alcoholgebruik overlijden, kanker de belangrijkste oorzaak is. Bij 29% van alle alcoholdoden in de EU betreft het kanker, gevolgd door levercirrose (20%), hartziekten (19%) en verwondingen (18%)*. Volgens een studie in de Lancet Oncology (2020) gaat het in Nederland in 2019 om 4.200 kankergevallen en volgens de Global Burden of Disease Study is alcohol mede verantwoordelijk voor jaarlijks 3.500 sterfgevallen. Het betreft vooral darmkanker (1.140 sterfgevallen), slokdarmkanker (854 sterfgevallen) en borstkanker bij vrouwen (604 sterfgevallen).

Hoe komt het dat alcohol kankerverwekkend is en bij welke hoeveelheid kan kanker ontstaan?

Het is niet gemakkelijk om in het kort aan te geven waarom alcoholgebruik tot kanker kan leiden. Eén van de belangrijkste oorzaken is dat bij de afbraak van alcohol in het lichaam de giftige en kankerverwekkende stof acetaldehyde ontstaat, dat DNA veranderingen teweeg kan brengen met kanker als gevolg. Bij het ontstaan van borstkanker als gevolg van alcoholgebruik speelt de aanmaak van het hormoon oestrogeen een rol; langdurige blootstelling hieraan vergroot het risico op borstkanker. Uit onderzoek blijkt dat hierdoor het drinken van 1 glas per dag het risico op het ontstaan van borstkanker met 9% vergroot.

Als regel geldt dat het gebruik van minimaal 1 glas per dag het risico op kanker in de mond, keelholte, strottenhoofd, slokdarm en borst vergroot. Het drinken van 3 glazen of meer per dag vergroot het risico op darmkanker en bij gebruik van 4,5 glazen of meer per dag neemt het risico op kanker van de lever toe.

Wat weet de Nederlander over alcohol en kanker?              

Met de kennis over alcohol en kanker is het in Nederland vrij slecht gesteld hoewel de uitgevoerde onderzoeken een wisselend beeld laten zien. Uit een in 2019 uitgevoerd onderzoek in opdracht van het ministerie van VWS bleek dat nog geen 9% van de Nederlanders bekend is met de relatie tussen alcohol en kanker. Slechts 5% legt een link tussen alcoholgebruik en een hogere kans op borstkanker. Recenter onderzoek van het Trimbos-instituut geeft aan dat 37% van de 6.000 ondervraagde Nederlanders een relatie tussen alcohol en kanker legt. De kennis over alcohol en borstkanker scoort in alle onderzoeken het laagst.

Verandert meer kennis over alcohol en gezondheid het drinkgedrag?

De Wereldgezondheidsorganisatie geeft aan dat er tenminste drie beleidsmaatregelen noodzakelijk zijn om alcoholschade substantieel te beperken: verhogen van de prijs van alcohol, beperking van de beschikbaarheid en een verbod op alcoholreclame en sponsoring. Voorlichting over alcohol en gezondheid wordt daarbij niet als een voorwaardelijke maatregel vermeld. Uit een toonaangevende studie blijkt echter dat de steun voor beleidsmaatregelen groter is bij mensen die zich bewust zijn van de relatie tussen alcohol en kanker. Impliciet pleit deze studie dan ook voor meer aandacht voor het thema alcohol en kanker en daarmee voor de bovenstaand reeds gewenste landelijke publiekscampagne over alcohol en kanker. Mocht die campagne er in Nederland gaan komen dan kunnen we ervan uitgaan dat de alcoholindustrie daar bepaald niet blij mee zal zijn. Uit een in 2018 uitgevoerde analyse van 27 websites van de alcoholindustrie bleek dat op deze sites: (1) het verband tussen alcohol en kanker werd ontkend of genegeerd , (2) het verband wel werd benoemd maar de aard en omvang omschreven als beperkt, verkeerd weergegeven of verdoezeld  (3) de aandacht voor alcohol en kanker werd geminimaliseerd door andere oorzaken van kanker te benadrukken .

De Nederlandse alcoholproducenten: alcoholgebruik gaat samen met een gezonde leefstijl

De Nederlandse alcoholindustrie besteedt op haar websites weinig aandacht aan het thema alcohol en kanker. De Stichting Verantwoorde Alcoholconsumptie (STIVA), de vertegenwoordiger van de Nederlandse alcoholproducenten, besteedt op haar site geen enkele aandacht aan het thema alcohol en kanker. Het Kennisinstituut Bier, de onderzoeks- en lobby organisatie van de Nederlandse brouwers citeert wel enkele onderzoeken naar de relatie alcohol en kanker maar verbindt daar zelf geen duidelijke conclusies aan. De overheersende boodschap van het Kennisinstituut Bier is dat matig alcoholgebruik nadrukkelijk past bij een gezonde leefstijl. Bovendien wordt de alcoholrichtlijn van de Gezondheidsraad (drink geen alcohol of in ieder geval niet meer dan één glas per dag) niet bepaald toegejuicht en getypeerd als de strengste boodschap in Europa.

Zoektermen op internet:

Wim van Dalen, alcoholgebruik, STAP, kankerverwekkend, STIVA