Door Ien van de Goor, bijzonder hoogleraar Publieke Gezondheid en Preventie, Tilburg University.
Op verzoek van de redactie van de Nieuwsbrief Zorg & Innovatie vertelt Ien van de Goor, onlangs benoemd tot hoogleraar, over haar ervaring, inzichten en ambities in de publieke gezondheidszorg. Zij doet dat in de stijl van een vraaggesprek dat hieronder is weergegeven.
Wat houdt preventie voor jou in?
Als je vraagt wat preventie voor mij inhoudt dan is het voor de hand liggende antwoord: voorkomen is beter dan genezen – een van de bekendste tegeltjeswijsheden. En ook nog altijd waar. Tegelijkertijd gaat het voor mij bij preventie niet alleen om het voorkómen van ziekte. Eigenlijk moet je het omdraaien. Niet beginnen bij ziekte maar bij wat een goede kwaliteit van leven is en de -onmiskenbaar grote- rol die gezondheid daarin speelt. Preventie gaat daarom voor mij veel meer over hoe we een gezonde maatschappij en een gezonde leefomgeving (denk aan: school, werk, wijk, gezin, vrije tijd en zorg) kunnen inrichten voor iedereen. Daar horen zowel collectieve maatregelen (beleid, wet- en regelgeving) als op het individu gerichte programma’s bij. Maar preventie gaat voor mij dus zeker niet alleen over gedragsgerichte interventies voor hoogrisico-groepen, dat alleen zal over de hele linie niet méér gezondheid opleveren.
Wat zijn sterke en zwakke punten van preventie op dit moment?
Sterk aan preventie op dit moment vind ik dat het in de vorige kabinetsperiode een duidelijke plaats in het regeerakkoord heeft gekregen. Daar heeft de SER een essentiële rol in gespeeld. In het regeerakkoord ‘Vertrouwen in de toekomst’ (2017) spreekt de regering de intentie uit om een Nationaal Preventieakkoord te sluiten.
Vanwege de Coronacrisis heeft de uitvoering van dit Nationaal Preventieakkoord (2018) jammer genoeg minder aandacht gekregen dan gehoopt. En ook de doelen waren niet erg realistisch, maar die opname van preventie als onderdeel van het regeerakkoord is een hele belangrijke stap geweest die veel aandacht, ook op lokaal niveau bij de gemeenten, voor preventie heeft gerealiseerd.
Minder sterk in de huidige preventiebenadering, vind ik dat het -nog steeds- vrij eenzijdig op de individuele leefstijl van de afzonderlijke, traditionele BRAVO thema’s gericht is: Bewegen, Roken, Alcohol, Voeding en Ontspanning. Deze thema’s vertalen gemakkelijk naar individuele leefstijlinterventies zoals beweegprogramma’s, stoppen met roken coaches en interventies, zeg maar: geïndiceerde preventie. Eigenlijk stralen dergelijke programma’s uit: jíj beweegt niet genoeg, jíj eet niet gezond/te vet/te veel/te zout, jíj moet stoppen met roken etc., dus beschuldigend en stigmatiserend. En dit soort interventies wordt ook als paternalistisch ervaren – wij, slimme en gezonde mensen, zullen jou vertellen hoe je gezonder kunt leven. Alsof een ongezonde leefstijl een rationele, bewuste en individuele keuze is! Inmiddels is ruimschoots bekend dat leefstijl vooral over onbewuste keuzes gaat, over gewoontes, routines en aangeleerd gedrag. Daarmee is helder dat de omgeving en omstandigheden waarin we opgroeien, leven, wonen en werken een enorme invloed hebben op onze leefstijl. Om echt effectief te kunnen zijn, moeten preventieve benaderingen daarom veel sterker inzetten op de gezonde omgeving (sociaal en fysiek, in alle belangrijke settings).
Wat kan beter?
Een echt integrale aanpak, beginnen bij gezond opgroeien en het inrichten van een gezonde maatschappij op alle aspecten, dat zou beter kunnen. Veel meer aandacht voor een gezonde leefomgeving in alle belangrijke settings in ons leven. Met specifieke aandacht voor de meest kwetsbare groepen en -niet onbelangrijk- met de middelen die daar bij nodig zijn. Want voor preventie zijn -nog steeds- gewoonweg nauwelijks middelen beschikbaar. Van de weinige procenten uit het staatsbudget die voor preventie beschikbaar zijn gaat het verreweg het meest naar gezondheidsbeschermende maatregelen. Ook belangrijk, maar als je iets voor elkaar wil krijgen op het terrein van gezondheidsbevordering zul je daar ook een budget tegenover moeten stellen. En niet te vergeten, wet- en regelgeving die bijvoorbeeld de reclames van de grote alcohol-, frisdrank en fastfoodproducenten, niet te vergeten de gokindustrie, aan banden legt.
En verder: Hoe kan het enorme aanbod in vette/zoete/zoute en te calorierijke voeding worden teruggebracht (suikertaks, aanbod in supermarkten reguleren, wet- en regelgeving ter ondersteuning)? Hoe kunnen we bewegen structureel bevorderen in alle settings (belonen, faciliteren)? Hoe kunnen we voor de kwetsbaarste groepen dat doen wat nodig is (zoals bestaanszekerheid bieden, verbeteren woon- en leefsituatie, laaggeletterdheid aanpakken, perspectief op participatie en werk bieden) om de gezondheidskloof te dichten?
Waarnaar wil je onderzoek doen? Waarmee was je al bezig?
In de afgelopen jaren deed onze groep onderzoek naar hoe de leefomstandigheden voor de meest kwetsbare groepen, vooral kinderen, kunnen worden verbeterd. Ook onderzoek naar hoe in de preventieketen de verbinding tussen voorzieningen in de zorg en in het sociaal domein verbeterd kunnen worden. Daar ontbreekt het aan samenwerking. Sociaal domein en Zorg, zeg maar gemeenten en zorgverleners, weten elkaar vaak niet te vinden en kwetsbare kinderen en volwassenen hebben daar veel last van. Dat heeft met wetgeving en financieringsstromen te maken, met verschillende taal en benadering in de twee domeinen. Hoe kun je die obstakels overbruggen?
Professionals kunnen hier een verbindende rol in spelen. Uit ons onderzoek blijkt dat de jeugdverpleegkundige dit bijvoorbeeld goed kan waar het kinderen betreft. Maar dan moet die verbindende taak en de tijd die dat vraagt wel gefinancierd worden. Welke partij doet dat? Dan heb ik het over ontschotting wat een terugkerend obstakel blijft om voor preventie een ‘sluitende keten’ in de zorg te organiseren.
Bij valpreventie vinden we iets soortgelijks, ook daar kan veel betere signalering en doorverwijzing plaatsvinden in de keten als bijvoorbeeld POHs en wijkverpleegkundigen hierin een verbindende taak krijgen. Vallen levert veel (onnodige) ellende op, zoals ziekenhuisopnames en vervroegde institutionalisering, met de nodige zorgkosten en vermindering van kwaliteit van leven tot gevolg.
Hoe kijk je aan tegen implementatie van preventiebeleid?
Een ander onderzoeksthema waar we veel aandacht aan hebben besteed de afgelopen jaren is het implementeren van rookvrij beleid. Rookvrije scholen en rookvrije sport, hoe voer je dat goed in? Ook daar hebben we mooie stappen gezet, maar er is ook nog veel te ontwikkelen. De rookindustrie staat niet stil, zie de recente ontwikkelingen rond het ‘vapen’ dat steeds populairder wordt onder jongeren en een opstapje naar ‘gewoon’ roken lijkt te worden.
Ten slotte het onderwerp ‘eigen regie of burger aan zet’. Meer gezondheid voor bewoners van aandachtswijken. Hoe kun je samen met hen komen tot activiteiten in de wijk die participatie en
gezondheid bevorderen. Hoe kan een gemeente een proces faciliteren zodanig dat bewoners zelf het heft in handen kunnen nemen om in hun wijk activiteiten op te zetten en te organiseren die hen helpen om een leefbare en gezonde leefomgeving in te richten.
Wat voor onderwijs wil je opzetten (of heb je al opgezet?)
Wij hebben vanuit Tranzo vier jaar geleden met het departement Sociologie een master Health, Wellbeing and Society opgezet. Dat is een interessante master die gaat over hoe je de gezondheid van mensen kunt verbeteren en hoe onze gezondheid beïnvloed wordt door maatschappelijke systemen, instituties en omgevingsfactoren. Het model van Dahlgren en Whitehead biedt hier belangrijke aanknopingspunten voor. Daarnaast ben ik als docent verbonden aan de NSPOH en betrokken bij een PhD (samen met UM en Radboud UMC) die zich gaat buigen over het ontwikkelen van post initieel onderwijs voor professionals bezig met preventie in de verschillende domeinen van de zorg (o.a. POHs, gezondheidsbevorderaars, jeugdgezondheidszorg, artsen, psychologen, beleidsmedewerkers, docenten).
Attentie! Op donderdag 8 december 2022 organiseert PHned van 15.00 tot 16.30 uur voor de derde maal een NCOG Congres. Dit keer in de vorm van een Webinar.
Het centrale thema is Public health in een tijd van crisis. Hoe houden we aandacht en motivatie bij overheid, bedrijven en burgers voor de volksgezondheid (public health) nu er zo veel andere problemen zijn, zoals klimaatverandering, stikstof, woningnood, vluchtelingenopvang, energieschaarste en financiële nood. Hoe staat het met het vertrouwen in de overheid? Hoe ontwikkelde zich de compliance aan adviezen en voorschriften, ook tijdens de coronapandemie? Wat kunnen we met zeer verschillende soorten risicocommunicatie bereiken? Mede op basis van voorgaande informatie zal de discussie gaan over vragen zoals: Hoe bevrijden we de public health van een vaag imago? Hoe doorbreken we onverschilligheid? Is het nodig binnen de public health duidelijk prioriteiten en verantwoordelijkheden te formuleren?. Meer informatie over sprekers en inleidingen vind je hier. Aanmelden kan door een mail te sturen aan info@phned.nl o.v.v. naam en telefoonnummer. Deelname is gratis.