Door Robert Mouton, hoofdredacteur Nieuwsbrief Zorg & Innovatie.

Zonder duidelijke visie, zonder eenduidig en consistent verhaal, zonder expliciet gemaakte doelen en te behalen resultaten en met een keur aan partijen en financiële belangen kun je je afvragen of het voor een beginnend minister met betrekkelijk weinig handvatten eigenlijk mogelijk is om een polderdynamiek zo te bestieren dat er zoiets als een deltaplan voor de zorg ontstaat. Het werd enigszins behelpen. Hoe ging dat in zijn werk?

De onderzoekers en de adviseurs

Grote instituten en adviesorganen zoals het RIVM, de RVS, de SER, de WRR, Nza, ZINL….. schrijven elkaars beleidszorgen binnen een periode van zo’n 4 á 5 jaar in grote lijnen over, vullen dit aan en geven er elk een draai aan. Overigens elk vol met uitstekende voorspellingen, analyses en vaak wel eigen aanbevelingen. Eerdere rapporten, waarschuwingen en voorspellingen van minder gerenommeerde instituten tellen minder mee, hooguit in het notenapparaat. Historisch besef is ver te zoeken: men denkt iets nieuws te pakken te hebben door zich op de (nabije) toekomst te richten.

De grote gemeenschappelijke boodschap is: het kan zo niet langer. De zorgvraag loopt uit de hand, de kosten lopen uit de hand, het aanbod is te krap, het personeel is er niet voor, er moet wat gebeuren. En wel nu. Het VTV 2018 was al overduidelijk; ook de eerdere uitgaven ervan.

Het ministerie, het macrobudget en de hoofdlijnakkoorden

Het ministerie worstelt ondertussen met tal van dossiers: corona, digitalisering, regionalisering en regievorming, de juiste zorg op de juiste plek, preventie, acute zorg, wachtlijsten, concentratie (of juist niet)…., maar heeft eigenlijk weinig in de melk te brokkelen. Wel moeten zij elk jaar de VWS-begroting voorbereiden en op de een of andere manier bewaken dat het veld zich daar aan houdt. Vanaf 2012 zijn rond de zorgverzekeringswet daartoe sectorale hoofdlijnakkoorden in het leven geroepen. Veel afspraken maar met onder de streep een budget en een handtekening onder de toepasselijkheid van het macro beheersings instrument (MBI): de begroting is daardoor een dwingend instrument geworden. En dit heeft gewerkt!

De gemeenschappelijke boodschap wordt de uitdaging voor één akkoord

De gemeenschappelijke boodschap wordt verkondigd in het landelijke beleidscircuit (dat is niet groot) en wordt nog eens versterkt door actuele problemen. Het zingt dus rond en na een hele regeerperiode met alleen een discussienota over de toekomst van de zorg – overigens vele reacties daarop – en vervolgens een zware filter op de thema’s en de bedoelingen in het regeerakkoord, besluiten de nieuwe bewindslieden dat dit niet langer kan. Het moet anders. Transformatie. Passende Zorg. Regioregie. Toverwoorden. De beleidsmedewerkers gaan weer aan de slag. Zij herformuleren de onderwerpen uit de discussienota, het regeerakkoord en alle eerdere rapporten tot domeinen met richting en actiepunten. En waar geen actiepunten kunnen staan, worden procesdoelen geformuleerd (de datum waarop actiepunten moeten zijn geformuleerd). Er komt geen contourennota en de hoofdlijnakkoorden zijn opeens te gesegmenteerd. Zit wat in, maar één paard is wel makkelijker te mennen dan een heel span. Of je moet van de verdeel-en-heers-school zijn (vanuit een ander gezichtspunt noemt men het wel domeinoverstijgend beleid).

De splitsing waar nauwelijks over wordt gerept

Dan is er hèt moment. Er komt een voorstel voor een integraal zorgakkoord. In combinatie met de twee eerdere boodschappen, de kraptes en de noodzaak tot transformatie, is dit koren op de molen voor iedere beleidsmaker: er is urgentie bij mij en bij jou en we doen het met zijn allen! Dit moet lukken, zeker met nog eens een deadline als de derde dinsdag van september er bovenop. Belanghebbenden gaan dan ook aan tafel: de een graag, de ander schoorvoetend. En ziet: (1) de vertegenwoordiging van patiënten neemt af (MIND) en een vakbond is niet te zien. Ook een cruciale partij van professionals in de zorg haakt af (LHV). Maar (2), dat is minstens even opmerkelijk, degenen die belang hebben bij goede verhoudingen, geldstromen, overleving en/of sturingsverantwoordelijkheid blijven gewoon zitten en willen na onderhandelingen tekenen bij het kruisje. Vol goede bedoelingen, dat is vrijwel zeker. Historisch ook.

Het resultaat: intenties en macrobudget

Wat is dan het eigenlijke resultaat: een indrukwekkend epistel van meer dan honderd pagina’s, inderdaad vol goede bedoelingen, afspraken en richtingen waardoor de ondertekenaars elkaar nu op de schouder kunnen kloppen. Alle beleidszorgen hebben een plek gekregen in een (beperkte) collectieve intentie. Maar zonder dat ze weten of het effectief is, of er tegenstrijdigheden in zitten, het haalbaar is en hoe afgerekend kan worden op resultaat. En daar opende het epistel nou juist mee: passende zorg is immers effectieve zorg. Dat geeft toch te denken: past men dat wel op zichzelf toe? Wat ook te denken geeft is dat kritische signalen van buiten tijdens de beleidsrit niet of nauwelijks worden gezien. Dat is zorgelijk: de schijn wordt nu gewekt dat de sturing gekaapt wordt door een handjevol belanghebbenden. Zelf zullen zij dat anders beleven. En de minister… die heeft een begroting.

De urgentie gaat niet vanzelf weg

Dit is eigenlijk alles tot nu toe. Juristen en adviseurs geven hun kritische analyses, ook in deze nieuwsbrief, maar de kunst is nu om niet cynisch te worden. Er is genoeg te doen, zowel voor de ondertekenaars als voor al die anderen. Dat zijn er natuurlijk veel meer. We kunnen immers niet om de geconstateerde urgentie heen en niks doen is geen optie. We moeten wel hopen dat het proces waar we instappen niet alleen gemonitord wordt maar ook blijvend van buitenaf gevoed kan worden. We mogen ook hopen dat er niet monomaan achter één beleidsstuk wordt aangelopen: het is verre van perfect en… er is zo veel meer te doen. Ondertussen mogen we aannemen dat de minister met zoiets als een multidisciplinaire denktank aan een visie gaat werken; zonder taboes vooraf. Dat vergt ook onderzoeken en onderkennen van feiten: wat zijn de klachten en verwachtingen uit het veld, van patiënten, burgers en professionals? hoeveel tijd en kosten lekken er bijvoorbeeld weg aan administratie en waar draagt dit toe bij? Een denktank die zich vooraf ook committeert aan de afspraak dat innoveren en experimenteren voorafgaat aan beleid uitzetten (denk aan de programma’s Sneller Beter of Waardigheid en Trots. Of aan regio’s waar op onderdelen al vèrgaand wordt samengewerkt, zoals bijvoorbeeld uiteengezet in deze editie van de Nieuwsbrief).

Tot slot: de Tweede Kamer gaat het epistel nog behandelen: op 12 oktober is er commissiedebat. Wellicht dat de democratie er nog aan te pas komt in dit miljardenakkoord.