Door Daphne Raad, arts-onderzoeker Leyden Academy. 

Samengevat artikel:

• Raad DCJ, AM Koome, Y el Baser, FJ Borm, EA Croes, D Cohen en D van Bodegom, Frequent, dual and nighttime nicotine use among Dutch adolescents: findings from a school-based survey, European Journal of Pediatrics, December 2025, Free access journal.

Onderzoek over nicotinegebruik bij Nederlandse jongeren

Nicotinegebruik onder jongeren is de afgelopen jaren sterk toegenomen. Waar tabaksrookpreventie al decennia beleidsthema is, heeft de opkomst van de elektronische sigaret (e-sigaret, de vape) het speelveld ingrijpend veranderd. Ondanks het verbod op verkoop van nicotineproducten aan minderjarigen blijven (illegale) e-sigaretten met zoete smaken voor jongeren laagdrempelig verkrijgbaar, bijvoorbeeld via dealers op sociale media of onder de toonbank van tabaksverkooppunten. Tegelijkertijd groeit de bezorgdheid bij ouders, scholen en zorgprofessionals.

Het Trimbos-instituut monitort het nicotinegebruik onder Nederlandse jongeren. Esther Croes, tabaksexpert van Trimbos, beschreef in deze nieuwsbrief eerder de gezondheidsrisico’s en de maatschappelijke schade van e-sigaretten (E.Croes, juni 2024). Nationale monitors leveren onmisbare prevalentiecijfers, maar bieden minder ruimte voor verdieping in gebruikspatronen, stoppogingen en ervaren gezondheidseffecten. Deze informatie kan eraan bijdragen om preventie en stopondersteuning effectief te organiseren. Het hier samengevatte artikel focust daarom op gedetailleerde gebruikspatronen uit de praktijk. In dit artikel vatten wij de belangrijkste bevindingen samen en schetsen wij de betekenis voor leidinggevenden in de zorg en voor preventiebeleid in Nederland.

Onderzoeksvraag en aanpak

Wij onderzochten hoe nicotinegebruik zich onder middelbare scholieren manifesteert, met aandacht voor frequentie, combinatiegebruik (meerdere nicotineproducten naast elkaar), gebruik tijdens schooluren en bij nachtelijk ontwaken, ervaren afhankelijkheid, stoppogingen en zelfgerapporteerde gezondheidsklachten. Tussen maart en mei 2025 vulden 978 leerlingen (gemiddelde leeftijd 14,5 jaar) van vijf Nederlandse middelbare scholen die deelnamen aan het preventieprogramma Vapen #jouwkeuze een anonieme vragenlijst in. We verzamelden data via een schoolbrede uitvraag en via een gerichte uitvraag onder leerlingen die door schoolmedewerkers als waarschijnlijke nicotinegebruikers werden herkend. Door deze opzet is onze studie niet bedoeld om representatieve prevalentiepercentages te geven zoals nationale monitors dat doen. Voor methodologische details verwijzen wij naar het oorspronkelijke, hierboven vermelde artikel.

Vroeg beginnen en daarna snel verslaafd

We analyseerden de gebruikspatronen van 457 leerlingen die aangaven ooit nicotine te hebben gebruikt. Opvallend is dat experimenteren met nicotine meestal niet blijft bij eenmalig proberen: 90% van deze jongeren rapporteerde nicotinegebruik in het afgelopen jaar. De gemiddelde startleeftijd lag op 12,8 jaar, een leeftijd waarop het brein nog volop in ontwikkeling is en extra kwetsbaar is voor verslavende stoffen. Wat begint als ‘uitproberen’, ontwikkelt zich meestal tot een vast patroon. Een belangrijk kenmerk van het huidige nicotinegebruik is het dominante startproduct. Vier op de vijf jongeren (80%) begonnen met een e-sigaret, terwijl slechts 18% startte met tabakssigaretten. Nicotinezakjes, die onder de lip op het tandvlees geplaatst worden, speelden een beperkte rol bij de eerste kennismaking met nicotine.

Signaleren van verslaving: dagelijks, meerdere producten en zelfs ’s nachts

We zagen dat gebruik zich zelden beperkt tot één product. Van de 396 leerlingen die het afgelopen jaar nicotine gebruikten, gebruikte 70% zowel e-sigaretten als tabakssigaretten (en een deel daarnaast ook nicotinezakjes). Dit wordt dual use genoemd en de cijfers laten zien dat e-sigaretgebruik voor veel jongeren geen eindpunt is, maar onderdeel van breder nicotinegebruik. Deze bevinding sluit aan bij internationale literatuur over de zogeheten gateway-hypothese, waarin e-sigaretten de opstap vormen naar roken van tabakssigaretten (Martinelli T et al, 2023; Chan GCK et al, 2021). De intensiteit van het gebruik is eveneens zorgwekkend. Bijna de helft (47%) gebruikt dagelijks nicotine en driekwart (77%) gebruikt nicotine tijdens schooluren, wat wijst op sterke verankering in het dagelijks leven. Een opvallende bevinding is het nachtelijk gebruik: maar liefst een derde (35%) gaf aan weleens ’s nachts wakker te worden om nicotine te gebruiken. Dit zorgwekkende patroon wordt gezien als een signaal van vergevorderde afhankelijkheid. Bij deze jonge leeftijdsgroep met een brein dat nog in ontwikkeling is, is dat extra alarmerend.

Gezondheidsklachten op jonge leeftijd

Gezondheidsschade door nicotinegebruik werd niet zelden opgemerkt door de nicotine gebruikende leerlingen zelf. Meer dan de helft (61%) van hen rapporteerde één of meerdere gezondheidsklachten die zij zelf toeschreven aan hun nicotinegebruik. Het ging hierbij vooral om verminderde conditie, hoesten, keelpijn, concentratieproblemen, hoofdpijn en slaapproblemen. Ook psychische klachten, zoals slaapproblemen, toegenomen somberheid of angst, werden genoemd. Het gaat om zelfrapportage en dus niet om klinische diagnoses, maar de signalen wijzen erop dat de impact zich al vroeg kan manifesteren, terwijl de risico’s op zeer ernstige nicotine-gerelateerde aandoeningen op latere leeftijd daar nog bovenop komen.

Willen stoppen, maar het lukt niet

Veel jongeren lijken zich bewust van hun afhankelijkheid: 41% beschouwde zichzelf als verslaafd en 60% had in het afgelopen jaar een stoppoging ondernomen. Stoppen bleek echter veel moeilijker dan gedacht: ongeveer driekwart van de stoppogingen was niet succesvol. Het benadrukt de verslavende werking van nicotine dat velen wel willen stoppen, maar het niet kunnen. Dat vraagt om ondersteuning die verder gaat dan voorlichting alleen.

Wat betekent dit voor ouders, zorg en beleid?

Voor leidinggevenden in de zorg laten deze bevindingen zien dat nicotinegebruik onder jongeren niet een marginaal probleem is, maar een breed en hardnekkig verslavingsvraagstuk. De combinatie van vroege start, intensief gebruik (inclusief nachtelijk gebruik) en mislukte stoppogingen vraagt om een integrale aanpak.

Scholen zijn een cruciale context, maar kunnen dit niet alleen. Ouders blijken vaak onvoldoende zicht te hebben op het gebruik: slechts 44% van de jongeren dacht dat ouders wisten van het nicotinegebruik. Bij de rest waren ouders volgens de jongeren niet op de hoogte of was dit onduidelijk. Dat bemoeilijkt tijdige steun vanuit het gezin en vergroot de kans dat problematisch gebruik onder de radar blijft. Ondertussen blijft de omgeving waarin nicotineproducten aantrekkelijk, betaalbaar en bereikbaar zijn, de volgende generatie kinderen stimuleren om te experimenteren met deze gevaarlijke en verslavende middelen.

Dit vraagt om schoolgerichte preventie- en stopprogramma’s én vooral om beleidsmaatregelen die het bereik en de invloed van de tabaks- en nicotine-industrie verder beperken. In dat licht sluit ons onderzoek aan bij de bredere discussie in deze nieuwsbrief (o.a. door Esther Croes, E.Croes, juni 2024) over regelgeving, handhaving en industriebelangen. Denk daarbij aan minder nicotine verkooppunten, meer handhaving, jaarlijkse accijnsverhoging en het creëren van nicotinevrije gebieden in de openbare ruimte. Het team van artsen dat aan deze studie meewerkte, ondersteunt daarom ook het burgerinitiatief Nicotinee, dat inzet op stevigere beleidsmaatregelen en het verankeren van een nicotinevrije generatie. Alleen door gezamenlijke inzet van scholen, ouders, zorg en beleid kan verdere normalisering en toename van nicotineverslaving onder jongeren worden tegengegaan.

Over de auteur

Daphne Raad is arts en onderzoeker bij Leyden Academy en het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). Ze doet onderzoek naar preventie en zet zich in voor een gezonde leefomgeving waarin iedereen de kans krijgt gezond oud te worden. Het onderzoek naar nicotineverslaving onder jongeren werd uitgevoerd samen met Danielle Cohen (longpatholoog) en David van Bodegom (hoogleraar vitaliteit). Daphne Raad is bereikbaar via raad@leydenacademy.nl

Zoektermen op internet: 

Daphe Raad, preventie, nicotinegebruik jongeren Nederland, vapen onder scholieren 2025, e-sigaret verslaving jeugd, dual use nicotine jongeren, gezondheidseffecten vapen pubers, nicotinevrije generatie beleid, stoppen met roken ondersteuning jongeren, invloed sociale media vapen, Trimbos monitor nicotine, preventieprogramma Vapen