Burgers van Austerlitz stippelen hun toekomst uit 

Door Pieter Vos, voormalig algemeen-secretaris RVZ, is adviseur en toezichthouder in zorg en onderwijs.

Een dorp in het bos 

Ten oosten van Zeist ligt Austerlitz. Een dorp omringd door bossen die het scherp begrenzen, geïsoleerd gelegen ten opzichte van de moedergemeente Zeist. De geografie kleurt de identiteit van de burgers van Austerlitz. Zij vormen een kleine, hechte gemeenschap met een sterke behoefte aan autonomie, aan het zelf regelen van zaken en aan dat met elkaar te doen. Het zal geen toeval zijn dat juist hier tien jaar geleden een bijzonder burgerinitiatief ontstond: Austerlitz Zorgt. Dat is een Coöperatieve Vereniging die voor de inwoners van het dorp de zorg, het onderwijs en het wonen organiseert. Van dit burgerinitiatief is nu de geschiedenis geschreven. 

De geschiedenis van Austerlitz Zorgt te boek gesteld 

Onlangs kreeg de burgemeester van Zeist het boek ‘Austerlitz doet het zelf. Hoe een dorp zijn zorg regelde’ aangeboden. In dit boek beschrijven Jan Snijders en Wim Oerlemans, initiatiefnemers van Austerlitz Zorgt, nauwgezet de geschiedenis van dit initiatief. Een geschiedenis die begint bij alles wat leefde in het dorp voor de oprichting van de Coöperatieve Vereniging en die eindigt met het tweede lustrum van die vereniging eind 2022. Het is de geschiedenis van een gemeenschap die haar eigen lot wil bepalen. En het bijzondere is, dat het lukt, niet door de macht van het getal, Austerlitz is maar klein, rond 2012 zo’n 1500 inwoners, en in feite onbelangrijk voor gemeente, woningbouwvereniging, zorginstelling, zorgverzekeraar en marktpartijen, maar door de kracht van argument en wil. Natuurlijk waren er compromissen, maar de wil van het dorp is, het boek laat het mooi zien, werkelijkheid geworden. En dat in de zorg, het onderwijs, het wonen, gebieden in hoge mate geregeerd door ingewikkelde, vaak onbegrijpelijke spelregels met een voor burgers onbuigzaam karakter. Naar mijn mening zonder meer een historische overwinning.  

Het begin: een goed leven, maar zorgen over de toekomst 

Tevreden, toch ongerust. Dat was de stemming onder de burgers van Austerlitz in de jaren voor de oprichting van Austerlitz Zorgt. Men woonde prettig, er was een actief sociaal leven. Maar er waren ook zorgen. Het dorp vergrijsde en groeide niet. Leefbaarheidsonderzoek liet zien dat veel bewoners zich het hoofd braken over twee dingen. In de eerste plaats vroegen zij zich af of zij ouder wordend, in het dorp zouden kunnen blijven wonen, een wens van de meesten. Zij begrepen dat zorg en ondersteuning, vrijwilligerswerk en woningaanpassing nodig waren. Waar halen wij dat vandaan? Een tweede vraag was: hoe kunnen wij van Austerlitz een ‘compleet dorp’ maken met voldoende draagvlak voor de publieke en private voorzieningen die nodig zijn en hoe houden wij dan greep op de daarvoor noodzakelijke groei van het aantal inwoners? Van meet af aan was duidelijk dat deze twee vragen met elkaar zijn verweven. En dat bracht de burgers van Austerlitz tot de overtuiging dat zij moesten gaan werken aan een groot programma: zorg én onderwijs én wonen én vrijwilligerswerk. Een programma om de leefbaarheid van het dorp te behouden en waar nodig te vergroten.  

In het formuleren van dit programma voor de eigen toekomst en in het stug  uitdragen van de noodzaak ervan, in het ook accepteren van een voorzichtige stap-voor-stap-aanpak, schuilt, naar mijn mening, het unieke van Austerlitz Zorgt. Het is de combinatie van idealistische, pragmatische en zakelijke overwegingen die dit burgerinitiatief tot een succes hebben gemaakt. Dat succes dankt Austerlitz Zorgt ongetwijfeld ook aan de kracht van de organisatie en aan de vaardigheid van zijn bestuurders. 

Burgers maken een plan voor hun toekomst 

Het dorp ging aan de slag. De inwoners maakten een plan om hun grote programma voor de toekomst te verwezenlijken. Zij hanteerden twee principes. In de eerste plaats moest iedere stap voortvloeien uit de wil van de burgers. Dat betekende dat de initiatiefnemers de burgers er op democratische wijze in mee moesten nemen. Dat is gebeurd met bijeenkomsten, het uitwisselen van informatie en tevredenheidsonderzoek. Steeds weer stond voorop: wat wil men en hoe kunnen wij dat bereiken? De vraag stuurt. Het tweede principe was dat Austerlitz moet vasthouden aan zijn wil, maar moet begrijpen dat de hulp van anderen, bijvoorbeeld de gemeente, en dus compromissen nodig zijn. De twee principes, democratie en compromis, zijn niet altijd makkelijk te verenigen, maar in Austerlitz is dat gebeurd. 

Dit is uitzonderlijk, temeer, omdat de burgers van Austerlitz het overleg met de buitenwereld ingingen met een lijst vooraf bepaalde concrete doelen. Riskant, je weet immers niet of je gesprekpartners jouw doelen steunen, maar tegelijkertijd ook heel sterk, want maatgevend. De doelen waren: 

• Voldoende aanwezigheid van medische en verpleegkundige (thuis)zorg in het dorp samen met sociale ondersteuning. 
• Een aantal zorgwoningen in samenhang met een aantal woningen voor starters. 
• Een nieuwe basisschool met opvang. 
• Een stevig ondersteund netwerk van vrijwilligersactiviteiten: bewegen, vervoer, eten. 
• Een centrale nieuwe dorpsvoorziening als huisvesting voor het bovenstaande. 
• Kleine en gefaseerde groei van Austerlitz door nieuwbouw.  

De Coöperatie Austerlitz Zorgt 

Het plan dat tien jaar geleden in het dorp Austerlitz ontstond, na intensief overleg met alle betrokkenen en met hun instemming, had vijf onderdelen, onderling, zoals ik al zei, sterk verweven. 

1. De oprichting van een Coöperatieve Vereniging Austerlitz Zorgt eind 2012. Hiervoor koos men, omdat het de meest democratische manier van besluitvorming garandeert. De leden van de vereniging hebben het voor het zeggen. En het lidmaatschap is een maat voor de onderling gevoelde solidariteit in het dorp.  

2. Deze vereniging – en dus de leden – is opdrachtgever van een ‘dorpsteam’ van een ‘dorpsondersteuner’, een ‘zorgcoördinator’ en een huisarts/POH. Deze zorgprofessionals bieden in goede samenwerking de Wmo-taken (loket, advies, signalering, ondersteuning), de thuiszorg en de medische zorg. Het team is in het dorp gehuisvest, maar de huisarts heeft praktijk in Zeist (de POH is wel veel aanwezig in Austerlitz). 

3. Door een netwerk van vrijwilligers gedreven sociale activiteiten, op verzoek van de leden opgezet. Voorbeelden: een chauffeursdienst, een maaltijdservice, bewegen voor ouderen. 

4. Een basisschool met peuterspeelzaal, groter dan het bestaande aanbod. 

5. Een nieuw gebouw in het centrum: het Hart van Austerlitz, onderdak voor het dorpsteam, voor de school, voor sociale activiteiten en voor Austerlitz Zorgt, maar ook voor een aantal zorgwoningen en woningen voor starters.  

Een succesvol burgerinitiatief? 

Het hier besproken boek toont een succesvol burgerinitiatief. Austerlitz Zorgt heeft de verwachtingen in de afgelopen tien jaar waargemaakt. Dit zijn de belangrijkste resultaten. 

1. De leefbaarheid van het dorp en de mogelijkheid zelfstandig te blijven wonen als men ouder wordt zijn toegenomen en zo ervaren de bewoners het ook. De tevredenheid met de woon- en leefsituatie is groter dan tien jaar geleden, de meeste inwoners willen in het dorp blijven wonen. 

2. De inwoners zijn tevreden met het aanbod van zorg en welzijn. Vooral de dorpsondersteuner scoort goed. Deze persoon blijkt iedereen te kennen en iedereen kent haar. Zo kunnen veel problemen worden voorkomen. Misschien verklaart dit ook dat eenzaamheid weinig speelt in Austerlitz.  

3. Het aantal inwoners is groter dan tien jaar geleden. Dit heeft een steviger sociaal en financieel draagvlak gecreëerd voor private (winkel, horeca) en voor publieke (zorg en onderwijs) diensten. 

4. De Coöperatieve Vereniging Austerlitz Zorgt leidt een bloeiend bestaan. Het aantal leden blijft groeien, de activiteiten draaien goed en men heeft de zaken bestuurlijk op orde. De solidariteit onderling in het dorp is hoog: veel inwoners zijn lid van de coöperatie, maar hoeven geen diensten af te nemen. Belangrijk ook: de relatie met de gemeente Zeist, medefinancier en Wmo-verantwoordelijke, is constructief. 

5. Niet alles is bereikt. Zo is er geen 24-uurs zorg, een voorziening voor jeugd en gezin ontbreekt, de huisarts heeft geen praktijk in het dorp en het ’meergeneratie streven’ (combinatie van zorg en onderwijs etc.) heeft onvoldoende opgeleverd. Dit heeft alles te maken met de omvang van het dorp; dat is te klein voor een aantal voorzieningen.  

Austerlitz Zorgt is dus een succesvol burgerinitiatief. Het heeft de gestelde doelen verwezenlijkt. 

Zorg&Innovatie: de lessen van Austerlitz 

Natuurlijk is AusterlitzZorgt uniek. Qua ligging, qua sociale geschiedenis en samenhang. Toch kunnen wij lessen trekken uit dit burgerinitiatief. Het boek noemt er vele, ik zie er drie. 

1. Wil een burgerinitiatief succesvol zijn, dan moet het consequent vraaggericht werken. Dat lukt alleen als voldaan is aan twee voorwaarden. In de eerste plaats moet men een vooraf geformuleerde toekomstvisie met concrete doelen kunnen combineren met een pragmatische en flexibele programmering van activiteiten en diensten. Deze combinatie kan lastig zijn; zij vergt bestuurskracht. In de tweede plaats moet de besluitvorming democratisch verlopen en dan is de keuze voor een coöperatieve vereniging verstandig.  

2. Kijk naar zorg als een onderdeel van een groter programma, bestaande uit onderwijs, vrijwilligerswerk, wonen. In dit programma is de sociale adviesfunctie essentieel. 

3. Wees bereid zaken te doen met externe partijen, in het bijzonder met de gemeente. Dwing bij deze partijen delegatie van bevoegdheden en autonome besluitvorming af. Dat vereist overtuigingskracht en visie. 

Zoektermen op internet:

AusterlitzZorgt, gemeente, burgers, coöperatie, inwoners, democratische besluitvorming