Door Lies van Gennip.  

In deze nieuwsbrief worden regelmatig zorgen geuit over achterblijvende digitalisering in de zorg. Zo luidde collega Jan Christiaan Huijsman onlangs nog de noodklok dat toepassing van AI in de zorg mislukt. Structurele fragmentatie van het zorginformatiestelsel wijst hij aan als een belangrijke oorzaak, naast het ontbreken van financiële prikkels voor verandering en het ontbreken van veranderkundige en digitale vaardigheden. Er wordt al jaren gepraat en er zijn miljarden geïnvesteerd om het zorginformatiestelsel effectiever in te richten. Toch slagen andere landen daar beter in en loopt Nederland steeds meer achter.

Urgentiebesef is aanwezig getuige AZWA akkoord

Het urgentiebesef is september 2025 opnieuw bevestigd in het Aanvullend Zorg en Welzijns akkoord (AZWA), waarin vrijwel alle koepels in de zorg, inclusief de patiëntenfederatie en de VNG-afspraken met VWS en elkaar hebben gemaakt om de toekomstbestendige toegankelijkheid van de zorg te borgen. Er dreigt een zorginfarct. Door dubbele vergrijzing (bij patiënten én bij medewerkers) ontstaan nu al personeelstekorten en die worden de komende jaren alleen maar groter. Met AZWA willen partijen kwalitatieve zorg met minder geld en minder menskracht mogelijk maken, door bijvoorbeeld administratielast terug te dringen, te stoppen met ineffectieve zorg en in te zetten op het voorkómen van chronische ziekten. Daarvoor is nodig dat zorgverleners, beleidsmakers én burgers kunnen beschikken over de juiste informatie op de juiste plek op het juiste moment. In AZWA zijn daarover opnieuw afspraken gemaakt.

“Fragmented by design” tot in de vezels

 “Fragmentation by design” is de belangrijkste barrière voor een goed functionerend Nederlands zorginformatielandschap, constateerde OECD in 2022. De OECD zag vergaande autonomie bij zorginstellingen, zorgprofessionals, zorgfinanciers, zorgkwaliteitsregisters en zorg-ict leveranciers om eigen keuzen te maken in hoe informatie wordt vastgelegd en hoe (al dan niet) informatie wordt uitgewisseld. Met als gevolg dat zorginformatie niet, niet eenduidig, en niet tijdig beschikbaar is voor zorg, onderzoek en beleid.

Begin 2025 herhaalde de Algemene Bestuursdienst Topconsult dit probleem in het rapport “Vernieuwing Besturing Gegevensuitwisseling in de zorg”. Zij constateerden niet alleen fragmentatie in het zorg-ICT landschap zelf, maar ook in de wetgevende kaders, financieringssystemen, subsidieregelingen, en door het grote aantal “sturende” organisaties en gremia (binnen het VWS-concern en met financiering van VWS) die te veel langs elkaar heen werken.

Defragmentatie lukt niet vanuit een gefragmenteerde omgeving

Met de Nationale visie en strategie op het gezondheidsinformatiestelsel (kort NVS) is in 2023 door VWS samen met belangrijke zorgveldspelers een plan gemaakt om de versnippering tegen te gaan. NVS schetst hoe via realisatie van interoperabiliteit (2023-2026), organisatie van een infrastructuur voor primair en secundair gebruik van data (2027-2030) naar een integraal gezondheidsinformatiestelsel met een landelijk dekkend netwerk, landelijke regie en databeschikbaarheid (2031-2035) wordt toegewerkt.

Het is inmiddels 2026, maar interoperabiliteit is op dit moment verre van “af”. Het gekozen instrument daarvoor, de kaderwet WEGIZ, werkt traag doordat deze in opzet en uitvoering gefragmenteerd is. In de eerste plaats regelt WEGIZ interoperabiliteit niet integraal maar per “gegevensuitwisseling”. Op dit moment wordt aan vijf geprioriteerde gegevensuitwisselingen in Wegiz gewerkt, in verschillende (fragmentatie!) landelijke programma’s, waarin betrokken partijen al polderend stappen proberen te zetten. Zo is voor het realiseren van interoperabiliteit die moet zorgen voor een compleet medicatie-overzicht voor iedere zorgverlener en iedere patiënt, afstemming tussen 24 koepelorganisaties vanuit 10 zorgsectoren, ruim 75 software-leveranciers en ruim 16.000 zorgaanbieders nodig. WEGIZ is in 2023 van kracht geworden, maar voor géén van de vijf geprioriteerde gegevensuitwisselingen kan in 2026 digitale uitwisseling volledig landelijk worden afgedwongen.

De recente Kamerbrief Voortgang Agenda databeschikbaarheid in de zorg illustreert hoe complex en gefragmenteerd het landschap nog steeds is. De complexe inrichting van het regieproces met zorgveld en zorg-ICT-markt en de veelheid en diversiteit aan programma’s, aansturingsgremia, onderzoeken, gedragscodes en work in proces zijn enorm. Fragmentatie wordt eerder meer dan minder.

EHDS versnelt en kiest radicaal voor de-fragmentatie

De European Health Data Space (EHDS) biedt instrumenten om de fragmentatie in de inrichting van de regie en aansturing van het zorginformatiesysteem te doorbreken. EHDS is in maart 2025 van kracht is geworden, en vereist niet alleen dat alle Europese landen een landelijke regie inrichten, maar ook hoe en wanneer die (uiterlijk) moet werken. Het is een verordening, die prevaleert boven nationale wet- en regelgeving en de deadlines zijn hard. EHDS is in essentie niet gefragmenteerd maar juist integraal. EHDS is zorgsector overstijgend, gaat over primair én secundair gebruik van data én óók over marktregulatie van EPD-systemen.

EHDS is bovendien aanzienlijk sneller en ambitieuzer dan NVS. Uiterlijk in maart 2027 moeten de nationale governance gremia (zoals de nationale Autoriteit voor digitale zorg voor primair gebruik, de nationale Health data access body voor secundair gebruik en nationale toezichthoudende gremia en instrumenten) zijn aangewezen. In andere landen zijn dergelijke gremia overigens al operationeel. Uiterlijk in maart 2031 vereist EHDS dat databeschikbaarheid voor een breed scala aan data geregeld moet zijn. Dat is vier jaar eerder dan voorzien in NVS (2035).

EHDS-implementatie is niet verankerd in het Informatieplan van VWS

Gezien bovenstaande tijdsplanning, zou je verwachten dat alle VWS concern onderdelen, onder regie van VWS, volop bezig zijn met het voorbereiden van de uitrol van EHDS. Echter, over EHDS stelt het VWS Informatieplan 2025-2027, dat in oktober 2025 is gepubliceerd, dat men nog zoekend is “Momenteel wordt geïnventariseerd op welke manier bestaande nationale beleids- en implementatietrajecten, zoals de Wegiz, een rol spelen in de implementatie van de EHDS-verordening.” Er staat niets in het plan hoe defragmentatie en regie worden vormgegeven en wat dat gaat betekenen voor de opdrachten van eigen agentschappen en zbo’s van het VWS-concern.

In bovengenoemde Kamerbrief rond Databeschikbaarheid van januari jl. wordt gelukkig concreter benoemd dat stappen worden gezet en wordt af en toe EHDS genoemd. Toch is deze brief nog vooral geschreven vanuit het doorgaan op de vertrouwde gefragmenteerde weg van NVS, WEGIZ en gezamenlijk polderen. Voor EHDS is een afzonderlijke Kamerbrief opgesteld.

Bv bij “regie op de zorg-ICT-markt” wordt in de Databeschikbaarheid brief het proces van samenwerking tussen alle stakeholders uitgebreid beschreven en hoe in gezamenlijkheid indicatoren voor monitoring worden ontwikkeld en een gedragscode. Aan ACM – dat in 2025 erop aandrong data-openheid wettelijk af te dwingen – is geantwoord dat “mogelijkheden worden onderzocht”. Terwijl EHDS-markttoezicht regelt en stelt dat een markttoezicht autoriteit voor de EPD markt in 2029 operationeel moet zijn. In de EHDS brief staat dat IGJ de opdracht krijgt voor (o.a.) toezicht op de markt, maar staat niet hoe zich dat dan verhoudt tot bijvoorbeeld de gedragscode en monitoring die in de databeschikbaarheidsbrief staan.

Een ander voorbeeld is dat de EHDS-brief aangeeft dat in 2027 een zbo Autoriteit Digitale Gezondheid wordt aangewezen. Ik hoop dat deze een centrale regierol krijgt in de aansturing van de nu lopende WEGIZ-programma’s (zoals Medicatieoverdracht, e-Overdracht en Acute zorg) en de ontwikkeling van generieke functies en eenheid van taal en techniek. Daar gaan de brieven echter niet op in.

Zo worden Databeschikbaarheid en EHDS als parallelle werelden gepresenteerd, terwijl EHDS juist gààt over databeschikbaarheid en die aanzienlijk kan versnellen.

Financiering van databeschikbaarheid nog niet geregeld

Naast voorbereiding van vertaling van EHDS in Nederlandse wet- en regelgeving, zijn ook voorbereidingen nodig om de databeschikbaarheidseisen vanuit EHDS te gaan financieren. EHDS vraagt niet alleen centrale investeringen in sturing en toezicht, maar ook van zorgaanbieders. Alle individuele zorginstellingen worden in EHDS verplicht zorgdata eenduidig en gestructureerd beschikbaar te stellen. Deze zullen hun ICT-systemen en processen daartoe moeten inrichten, zodat technisch en organisatorisch de juiste en gestructureerde vastlegging van gegevens mogelijk is en deze veilig beschikbaar kunnen worden gesteld. In de NZA wegwijzer bekostiging digitale zorg van oktober 2025 wordt dit aspect van de EHDS-invoering echter nog niet belicht. De wegwijzer gaat nog volledig uit van tarieven van digitale zorgproducten binnen geldende wet- en regelgeving zoals die per zorgsector zijn gedefinieerd, volledig in de traditie van het gefragmenteerde zorgveld. Prikkels voor zorgaanbieder overstijgende (en sector overstijgende) databeschikbaarheid ontbreken

Geef VWS ruimte om regie te pakken!

Het oppakken van de regierol is voor VWS een grote stap die uiterst behoedzaam wordt genomen. VWS is van oudsher een beleidsdepartement dat stuurt via wet- en regelgeving, via stimuleringssubsidies, en via toezicht. VWS én het zorgveld zijn niet gewend aan VWS als uitvoerder en regisseur, terwijl dat voor EHDS nu wel nodig is. De tijd dringt. Het advies van de ABD om een “Rijksdatastaat voor de zorg” te ontwikkelen lijkt in een la te zijn beland, maar is feitelijk niet anders dan een advies voor de ontwikkeling en het beheer van een nationale data- infrastructuur voor de zorg onder centrale regie conform de EHDS.

Voor VWS is het spannend om het poldersysteem los te laten en regie te nemen. Ik hoop dat VWS doorpakt en dat het zorgveld aan VWS de ruimte en aanmoediging geeft om nu vaart te maken. Dat vraagt van veldpartijen dat zij de gewoonte om eindeloos te polderen loslaten. Het gezamenlijke belang om een zorginfarct te voorkómen, zoals opnieuw onderschreven in AZWA, vraagt nu eenmaal om minder fragmentatie en meer regie.

Over de auteur

Lies van Gennip is opgeleid als bioloog en promoveerde in 1988 aan de Rijksuniversiteit Leiden. In de jaren negentig deed zij technologie assessments van nieuwe ICT-toepassingen in de zorg. Daarna volgden bestuursfuncties bij diverse zorgorganisaties. Van 2012 tot 2020 was zij werkzaam als bestuurder van Nictiz. Lies van Gennip is tegenwoordig toezichthouder bij diverse instellingen en zelfstandig adviseur hergebruik zorgdata. Van Gennip is bereikbaar via emsj.vangennip@gmail.com

Zoektermen op internet:

Lies van Gennip, digitalisering, EHDS Nederland implementatie, European Health Data Space zorg, digitalisering zorg, databeschikbaarheid zorg VWS, WEGIZ gegevensuitwisseling status, nationale visie en strategie gezondheidsinformatiestelsel, markttoezicht EPD-systemen, secundair gebruik zorgdata EHDS, AZWA akkoord zorg 2025, interoperabiliteit zorgsector Nederland