Door Lisette van Gemert-Pijnen, Hanneke Kip, Saskia Kelders en Nienke Beerlage-de Jong.
Er is een toenemend aanbod van eHealth in de gezondheidszorg, technologie ontwikkelt zich snel en de vraag is hoe in de praktijk grip te krijgen is op tal van mogelijkheden die eHealth biedt om de zorg toegankelijker en betaalbaarder te maken met behoud van kwaliteit. Er zijn diverse handvatten, stappenplannen en richtlijnen voor de toepassing van eHealth, maar die bieden niet altijd inzicht in de onderliggende theorieën voor de inzet van technologie om de gezondheidszorg te optimaliseren, ofwel om gepaste zorg te leveren. En omdat eHealth geen one-size-fits-all toepassing is, is die achterliggende kennis juist wel nodig om eHealth goed te kunnen ontwerpen en inzetten.
In dit artikel gaan we in op het recent verschenen eHealth boek dat geschreven is om juist meer samenhang aan te brengen in diverse theorieën en modellen om zo op een gefundeerde manier eHealth te ontwerpen, te evalueren en te implementeren. We gaan in op de achtergrond van het boek en wat de betekenis ervan is voor de zorgpraktijk. Het boek is in 2024 verschenen, en is een herziene versie van de eerste druk uit 2018.
eHealth Research Theory and Development, A Multidisciplinary Approach
Edited By Hanneke Kip, Nienke Beerlage-de Jong, Lisette (J.E.W.C.) van Gemert-Pijnen, Robbert Sanderman, Saskia M. Kelders
Copyright 2024
Het eHealth boek is in het Engels verschenen met de volgende opzet:
Het eerste deel gaat in op de achtergrond van eHealth, op theorieën over eHealth, eMental health en Public Health, over digitalisering in de gezondheidszorg in diverse landen, en op de huidige status van eHealth in diverse zorgcontexten.
Het tweede deel gaat in op methoden, frameworks, theorieën over ontwerpen, implementatie en evaluatie.
Achtergrond en veranderingen
In 2018 verscheen de eerste versie van het eHealth boek. Het voornaamste doel was een overzicht te bieden van methoden en frameworks voor een interdisciplinaire en systematische aanpak van eHealth waarbij stakeholders actief betrokken worden om de randvoorwaarden voor implementatie van technologie te benoemen (zie alhier). De kern van dit boek was de Center for eHealth Research (CeHRes) Roadmap, een iteratieve en participatieve aanpak voor ontwikkeling, evaluatie en implementatie van eHealth toepassingen. Het uitgangspunt hierbij is dat er geen one-size-fits-all aanpak is voor de toepassing van eHealth maar dat juist een interdisciplinaire aanpak nodig is om te komen tot een holistische en gepersonaliseerde aanpak van zorgtechnologie.
De afgelopen jaren is dit eHealth boek veel gebruikt, zowel in Nederland als daarbuiten, grotendeels in de context van onderzoek en onderwijs. In 2024 is een geactualiseerde versie van het boek uit 2018 uitgebracht door opkomst van nieuwe technologieën, maar ook om nog meer inzicht te bieden in de werkende mechanismen van eHealth; welke elementen van een eHealth toepassing dragen nu bij aan welke effecten, en voor wie? En waarom?
Bij de tweede druk zijn gebruikers- en expertervaringen verwerkt. Op basis daarvan zijn nieuwe methoden en frameworks toegevoegd gezien de recente ontwikkelingen in technologie en de implicaties daarvan voor ontwerp, evaluatie en implementatie. Hierbij is o.a. meer aandacht voor generatief design, implementatie, en nieuwe evaluatiemethoden die daadwerkelijk gebruikt kunnen worden in de zorgpraktijk en ook meer toegepast zijn op het meten van impact en uitkomsten van eHealth in de praktijk. We willen op deze manier bijdragen aan een effectievere inzet van (nieuwe) technologieën in de zorg.
De betekenis voor de zorgpraktijk
- Interdisciplinair en iteratief
De kwaliteit van eHealth toepassingen wordt bepaald door een veelheid van factoren, het gaat kort gezegd om het realiseren van een fit tussen stakeholders, technologie en de context voor het gebruik van die technologie. Om die fit te realiseren is kennis en ervaring nodig van diverse disciplines, zoals verpleeg- en geneeskunde, gedragswetenschappen, engineering, ontwerpwetenschappen en bedrijfskunde. Een interdisciplinaire aanpak is op zich geen garantie voor succes. Het gaat erom dat betrokkenen systematisch en iteratief samenwerken om te bereiken dat een technologie toegankelijk is en impact maakt. De CeHRes Roadmap begeleidt een dergelijke samenwerking waarbij systematisch en iteratief getoetst wordt of met een eHealth toepassing de doelen te realiseren zijn en welke inspanningen daar dan voor nodig zijn. In het boek worden verschillende frameworks en methoden beschreven die kunnen helpen bij het vormgeven van zo’n interdisciplinaire en iteratieve aanpak. Zo is er een nieuw hoofdstuk dat onder andere is gericht op het opstellen van ‘requirements’, waarbij ook concretere richtlijnen en voorbeelden worden gegeven. Daarnaast wordt meer aandacht besteed aan theorieën en methoden vanuit human-centred design om het iteratieve ontwikkelproces goed vorm te kunnen geven.
- Continue evaluatie, toets aan de praktijk
Evaluatie is een continu en iteratief proces, vanaf de start van een ontwerp tot en met de implementatie in de werkprocessen. Dit betekent dat de kwaliteit van eHealth gaandeweg getoetst wordt door de betrokken stakeholders en dat in de toets aan de praktijk de diverse perspectieven op zorgtechnologie geïntegreerd moeten zijn. Welke evaluatiemethode en -instrumenten ingezet worden, is afhankelijk van de doelgroepen waar eHealth voor bestemd is, de doelen die met eHealth gerealiseerd moeten worden maar bijvoorbeeld ook van de fase van totstandkoming; of het nu gaat om een bestaande of nieuwe technologie. Zo kunnen bestaande telemonitoring technologieën voor hartfalen bijvoorbeeld ook toegepast worden in een andere context, denk aan dementie of diabetes. Echter dit vraagt dan om evaluatiemethoden die de impact kunnen meten van een veranderend gebruik van die technologie.
Zoals gezegd, het gaat erom dat steeds getoetst wordt of er een fit is tussen stakeholders, technologie en de context van het gebruik van die technologie. Dit betekent ook dat de rol van technologie zelf geëvalueerd wordt; op welke wijze heeft technologie een wezenlijke impact op de doelen en uitkomsten? Welke vorm van technologie werkt het best voor welke doelgroepen? We zien toch nog te vaak dat technologie zelf buiten beeld is in evaluatiemethoden waardoor het niet duidelijk is of een effect dankzij of ondanks technologie bewerkstelligd is. Daarom is in de nieuwe versie van het eHealth boek juist extra aandacht besteed aan de opzet van evaluatiestudies in diverse stadia van totstandkoming en implementatie, en wordt er een overzicht gegeven van welke methodieken wanneer relevant kunnen zijn. Hierbij wordt evaluatie gezien als een proces in plaats van het uitvoeren van één grootschalige effectiviteitsstudie. Het boek biedt daarom een theoretisch kader en evaluatie framework dat uiteenzet hoe diverse methoden iteratief toe te passen en te combineren zijn, en wat de meerwaarde daarvan is voor de impact van eHealth op gezondheidsbevordering en zorginnovaties. We geven geen toolkit maar een overzicht van evaluatiebenaderingen met voorbeelden van bijpassende methoden. Waarbij we het belangrijk vinden te vermelden dat de keuze van methode(n) dus afhangt van de context (resources, omgeving, technologie, doelgroep, doelen). We bieden daarbij principes en theorieën voor iteratieve evaluatiemethoden die inzicht geven in effectiviteit, efficiëntie, adherentie, engagement en impact op de zorg (zoals RCTs, fractional factorial designs, single case experimental designs, log data-analyses, mixed methods aanpakken en Health Technology Assessments). Deze methoden evalueren zowel het product (technologie) als het proces van totstandkoming en implementatie.
- Implementatie, een proces van veranderingen
Implementatie is een proces van veranderingen, en start al bij het (her)ontwerpen van een technologie. Implementatie verwijst naar een gezamenlijke inspanningen van zorgverleners, patiënten, management van een organisatie en leveranciers om een eHealth toepassing geaccepteerd en duurzaam geïntegreerd te krijgen in de werkprocessen. Er zijn diverse implementatie aanpakken die dit proces begeleiden toegevoegd aan de tweede editie van het boek. Voorbeelden zijn het “Consolidated Framework for Implementation Research” (CFIR) en het “nonadoption, abandonment, scale-up, spread, and sustainability” (NASSS) framework. Deze aanpakken zijn gebaseerd op een veelheid van samenhangende belemmerende en bevorderende factoren voor implementatie. Net als in de eerste editie, wordt de waarde-gedreven aanpak van zorgtechnologie benadrukt via de bussiness modeling methodiek. Aan de hand van praktijkcasussen is nagegaan wat nodig is voor duurzame implementatie en voor opschaling van eHealth toepassingen naar de markt. Daarbij wordt ingegaan op inzichten uit ethiek en wet- en regelgeving die van invloed zijn op implementatie in de praktijk.
Veel technologie genereert allerlei soorten data via sensoren in medische toepassingen, in woonomgevingen of via ecosystemen voor leefstijlveranderingen. Dit betekent dat een infrastructuur nodig is voor het communiceren van data, voor interoperabiliteit (ofwel: IT-systemen die met elkaar kunnen praten om data te delen), en voor het benutten van data voor (her)ontwerp van interventies. Op dit moment schort het aan een dergelijke data-infrastructuur (zie alhier) en aan kennis en kunde om data slim te benutten. Bovendien, een cultuur van “data is goud” belemmert het delen en (her)gebruikvan ervan, bijvoorbeeld om AI-modellen te trainen. Implementatie van data gestuurde zorg vraagt om technieken die veiligheid en privacy van data beschermen, om wet- en regelgeving en ethiek die het benutten van data faciliteert.
Engagement, verbinding tussen technologie en gebruikers
Acceptatie en gebruik van een eHealth toepassing zijn cruciaal voor het bereiken van zorgeffecten zoals gedragsverandering en gepaste zorg. Studies naar adherentie en drop-outs zijn veel uitgevoerd, echter wat bepaalt nu het gebruik van een technologie? En wat is de invloed ervan op het bereiken van doelen?
In de tweede editie van het boek wordt daarom aandacht besteed aan de nieuwste inzichten omtrent engagement. Engagement, ofwel de mate waarin iemand zich betrokken voelt bij een technologie in zowel cognitief, gedragsmatig als emotioneel opzicht is van invloed op adherentie, ofwel het gebruik zoals bedoeld is. Een getal als ‘80% adherentie’ is zonder dat af te zetten tegen een beoogd gebruik vrijwel betekenisloos. Door real-time gebruik te meten in combinatie met engagement-vragenlijsten kunnen we inzicht krijgen in de mate van engagement, en kunnen we nagaan welke aspecten van technologie ertoe doen, niet alleen wat het hoogste engagement niveau oplevert maar ook op welke wijze dit dan bijdraagt aan bijvoorbeeld een gewenste gedragsverandering. De inzichten hierin zijn van belang om een design van een technologie beter af te stemmen op de gebruikers en hun doelen. Diverse technieken zoals het Persuasive System Design en Behavior Change Technieken kunnen hierbij helpen. Echter in de praktijk zien we nogal eens dat diverse designtechnieken toegepast worden (reminders, beloning, feedback) zonder een motivatie van die keuze daarvoor en wat de beoogde meerwaarde ervan is om bijvoorbeeld engagement te bevorderen (zie alhier). In de herziene versie laten we aan de hand van nieuwe inzichten vanuit onderzoek zien hoe engagement beïnvloed wordt en hoe het effect van engagement op gedragsverandering gemeten kan worden. Daarnaast wordt meer aandacht besteed aan het belang van gedragsveranderingstechnieken die aansluiten op ‘values’ van gebruikers bij de ontwikkeling en evaluatie van eHealth.
Kortom, de meerwaarde van een eHealth boek ligt in het gebruik ervan. We hopen met deze nieuwe versie de praktijk beter en zinvoller te kunnen bedienen en te informeren over de meest recente inzichten en modellen in het snel veranderende domein van eHealth.
Over de auteurs
Prof dr Lisette van Gemert-Pijnen, Universiteit Twente
Dr Hanneke Kip, Universiteit Twente
Dr Saskia Kelders, Universiteit Twente
Dr Nienke Beerlage-de Jong, Universiteit Twente
Zoektermen op internet:
Lisette van Gemert-Pijnen, Hanneke Kip, Saskia Kelders, Nienke Beerlage- de Jong, digitalisering, zorg, eHealth, boek, iteratief, technologie, Universiteit Twente
