Print Friendly, PDF & Email

Door Marjolein Berkhof- van Harten; zij studeerde in 2023 af als Master Innovatie in Zorg en Welzijn aan de Hogeschool Utrecht. Dit artikel is een samenvatting van haar afstudeeronderzoek.  

Inleiding 

Volgens Alzheimer Nederland hebben in Nederland 290.000 mensen dementie, hiervan wonen er 210.000 thuis. 79% van de thuiswonende mensen met dementie wordt verzorgd door hun naaste familie en/of omgeving. Onderzoek toont aan dat sinds 2015 het aantal mensen met dementie dat met spoed moet worden opgenomen in een verpleeghuis fors toeneemt (Litjens et al., 2021). Een crisisopname is een ingrijpende gebeurtenis voor zowel de cliënt als diens mantelzorger wat een negatief effect heeft op de kwaliteit van leven van beiden (Verbeek et al., 2015) De afdeling Verpleging & Verzorging (V&V) van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) ziet toe op de veiligheid en kwaliteit van zorg thuis in Nederland. Deze afdeling wil een bijdrage leveren om het aantal crisisopnames te verminderen zodat de kwaliteit van leven van de cliënt en zijn mantelzorger wordt verhoogd.  

Doel van het onderzoek 

De doelstelling van het onderzoek luidt:  

Het ontwikkelen van een effectieve toezichtinterventie inclusief implementatieplan en businesscase, waardoor inspecteurs van de afdeling V&V regionale samenwerking via de zorgaanbieders kunnen stimuleren, zodat crisisopnames van thuiswonende cliënten met dementie afnemen. Hiermee wordt beoogd bij te dragen aan de kwaliteit van leven voor deze cliënten en hun mantelzorger(s). 

De studie is opgebouwd in vier fasen: de probleemanalyse, interventie-ontwerp, implementatieplan en een indicatieve maatschappelijke kostenbatenanalyse (iMKBA). Op verzoek van de redactie wordt voor de onderzoeksmethode van elk van de vier fasen naar het afstudeerwerkstuk verwezen. Op aanvraag is haar afstudeerwerkstuk voor lezers beschikbaar. Zie hiervoor de informatie over de auteur aan het einde van dit artikel.  

Probleemanalyse: Onvoldoende samenwerking leidt tot crisisopnamen 

De probleemanalyse naar de oorzaken van crisisopnames van thuiswonende cliënten met dementie werd uitgevoerd middels literatuur- en veldonderzoek. Figuur 1 illustreert de geïdentificeerde beïnvloedende oorzaken en hun samenhang.  

Figuur 1 

Schema oorzaken van crisisopnames en samenhang 

Volgens de Zorgstandaard dementie is goede dementiezorg integrale zorg oftewel gecoördineerde samenwerking tussen alle (in)formele hulpverleners (Zorgstandaard Dementie). De probleemanalyse toonde aan dat het zorgaanbieders in verschillende regio’s verspreid over Nederland onvoldoende lukt om integrale zorg voor thuiswonende cliënten met dementie aan te bieden. Dit deel van het onderzoek leidde tot de aanwijzing dat afdeling V&V gunstige invloed kan uitoefenen door de determinant voldoende samenwerking te stimuleren. Dit lukt niet goed via het klassieke toezicht. Hierbij toetsen inspecteurs of één zorgaanbieder zich houdt aan kwaliteitsstandaarden (Leistikow et al., 2022). Onderzoek wijst uit dat klassiek toezicht op integrale zorg onvoldoende effectief is (Nivel). Bij toezicht op integrale zorg is het lastig voor inspecteurs om te interveniëren omdat vaak niet duidelijk is wie waarop precies aanspreekbaar is. Toezicht op integrale zorg wordt ook bemoeilijkt omdat de IGJ bestaat uit verschillende afdelingen. Om kwaliteitsstandaarden te kunnen bepalen, moeten inspecteurs van verschillende afdelingen samenwerken, dat gebeurt nu onvoldoende (IGJ). 

Reflexief toezicht door IGJ: niet toetsen maar stimuleren 

Uit zes van de acht gevonden referenties in de probleemanalyse blijkt de meerwaarde van reflexief toezicht ten opzichte van klassiek toezicht voor het stimuleren van regionale samenwerking. De kwaliteit van deze bronnen is voldoende om deze bevinding aannemelijk te maken. Reflexief toezicht is toezicht in interactie met belanghebbenden en zorgaanbieders, met acties die zich aanpassen aan de context en een lerende inspectie (Rutz, 2017). Reflexief toezicht vindt plaats in een veilige omgeving waarbij de inspecteurs niet toetsen maar stimuleren dat de samenwerkingspartijen afspraken maken. Reflexief toezicht stimuleert integrale zorg omdat hierin de waarden betrokken worden die voor de cliënt centraal staan. Hierdoor kan dit toezicht sector- en afdelingsoverstijgend ingezet worden. Als reflexieve toezichtinterventies worden genoemd: gezamenlijk leren en reflecteren, experimenten en dialoog (WRR). 

Reflexief toezicht alleen mogelijk bij kaders en multidisciplinaire standaarden 

Voor het veldonderzoek werd een gevalideerde vragenlijst uitgezet onder inspecteurs van afdeling V&V. Daarnaast werden interviews afgenomen met mantelzorgers, casemanagers dementie, een cliëntondersteuner, een methodoloog van de IGJ en een hoogleraar toezicht. Hieruit blijkt dat respondenten erkennen dat inspecteurs door reflexief toezicht regionale samenwerking door zorgaanbieders kunnen stimuleren. De respondenten vanuit de IGJ vonden dat inspecteurs reflexieve toezichtinterventies echter alleen na zorgvuldige ontwikkeling kunnen inzetten vanwege het gemis aan kaders en multidisciplinaire standaarden. Meerdere respondenten van de IGJ vertelden daarbij dat inspecteurs competenties op het gebied van gezamenlijk leren en experimenteren moeten ontwikkelen. 

Een educatief, marktgericht, implementatieplan 

In literatuuronderzoek naar een passende implementatie van reflexief toezicht werden bronnen gevonden die innovaties beschreven met experimenten en training in de context van Nederlandse toezichthoudende instanties. Als bevorderende factoren voor de implementatie zijn geïdentificeerd: 1) co-creatie, 2) voorlichtingssessies, 3) stapsgewijze implementatie, 4) organisatie is bereid processen te vernieuwen, 5) eigenaarschap door de lijn, 6) innovatie inbedden in afdelingsbeleid, 7) voldoende financiële middelen 8) transparantie naar de maatschappij, 9) experts betrekken en 10) debriefing.  

Het veldonderzoek naar een passende implementatiestrategie en implementatie-interventies resulteerde in een respons van 56%. Uit de analyse blijkt dat respondenten de geïdentificeerde bevorderende factoren herkennen. De analyse gaf aanleiding om een implementatieplan te ontwerpen vanuit een educatieve benadering gecombineerd met een organisatorische en marktgerichte strategie. 

Twee perspectieven van een indicatieve Maatschappelijke Kosten Baten Analyse (iMKBA) 

Om de kosten en baten van de interventie voor de cliënt, de maatschappij en de IGJ inzichtelijk te maken zijn vier perspectieven van een iMKBA uitgewerkt. Hieronder volgt de bespreking van twee daarvan.  

Het cliëntperspectief laat zien dat aan de meeste crisisopnames overbelasting van een mantelzorger voorafgaat. Onderzoeken tonen daarbij aan dat er een relatie is tussen mantelzorgproblematiek en de kwaliteit van leven van de cliënt. Uit het interventie-ontwerp blijkt dat als inspecteurs van afdeling V&V reflexief toezicht houden op regionale samenwerking, zij indirect integrale zorg bevorderen. Door integrale zorg vermindert overbelasting van mantelzorgers en kunnen meer opnames van thuiswonende cliënten met dementie gepland plaatsvinden (Zorgstandaard Dementie). Hieruit valt te concluderen dat de interventie bijdraagt aan een hogere kwaliteit van leven voor de cliënt.  

Het IGJ perspectief 

Uit de uitwerking van het Business Model blijkt dat de interventie aansluit bij de strategie van de IGJ. Voor de IGJ belangrijke thema’s komen overeen: kwalitatieve zorg stimuleren, afdelingsoverstijgend samenwerken, betrekken van het burgerperspectief en investeren in de ontwikkeling van medewerkers (IGJ). Voor de IGJ vraagt de implementatie van de interventie een eenmalige investering van afgerond 14.400 euro., zo blijkt uit een kostenberekening in het afstudeer werkstuk. Hoewel de baten voor de IGJ niet in euro’s uitgedrukt kunnen worden, zijn deze te duiden als: verhoging effectiviteit van toezicht, hogere arbeidssatisfactie inspecteurs, behoud van medewerkers en meer afdelingsoverstijgende samenwerking. Uit de financiële analyse blijkt dat de IGJ door onderuitputting van haar budget in 2022, draagkrachtig genoeg is om de kosten van 14.400 euro te dragen. 

Kortom 

Reflexief toezicht op regionale samenwerking lijkt na deze studie de meest passende toezichtinterventie te zijn voor afdeling V&V van de IGJ om regionale samenwerking door zorgaanbieders te stimuleren. Hierdoor verbeteren inspecteurs indirect integrale zorg waardoor minder crisisopnames van thuiswonende cliënten met dementie plaatsvinden. Uit dit onderzoek blijkt dat de toezichtinterventie de kwaliteit van leven voor zowel thuiswonende cliënten met dementie als hun mantelzorger(s) kan verhogen. 

Discussie 

De IGJ heeft de plicht om op te treden wanneer de geboden kwaliteit van zorg onder de maat is en blijft (IGJ interventiebeleid). Daarom lijkt het zinvol om verder onderzoek te doen wanneer reflexief toezicht ophoudt en wanneer klassiek toezicht en handhaving nodig is. Uit veldonderzoek kwam naar voren dat binnen afdeling V&V veel projecten worden uitgevoerd. Het is de vraag of de implementatie-interventies voldoende zijn om de gewenste prioriteit te verkrijgen waardoor het implementatieproces niet wordt belemmerd. Het verdient vanuit dit oogpunt aanbeveling om bij de implementatie aan te sluiten bij de Reflexive regulation Using Narrative methods- (RUN) study (Erasmus University Rotterdam). Dit levert niet alleen een kostenbesparing maar ook een afdelingsoverstijgende omgeving voor inspecteurs op. 

Over de auteur 

Marjolein Berkhof- van Harten werkte voorheen bij een thuiszorgorganisatie als wijkverpleegkundige en als manager van gespecialiseerd verpleegkundigen. Daarvoor was zij werkzaam in het Wilhelmina Kinder Ziekenhuis als kinderverpleegkundige, manager en adviseur kwaliteit en veiligheid. Sinds 2020 is Marjolein (senior-)inspecteur bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, afdeling Verpleging & Verzorging. Zij is bereikbaar via marjoleinvanharten@hotmail.com. Op verzoek van de lezer stuurt zij haar oorspronkelijke afstudeerwerkstukken Probleemanalyse en het Trajectontwerp op.  

Zoektermen op internet:

Marjolein Berkhof- van Harten, patiëntaspecten, IGJ, reflexief toezicht, dementiezorg, regionale samenwerking, iMKBA, Zorgstandaard Dementie, crisisopnames

Schrijf u in voor de nieuwsbrief


En ontvang elke 2 weken de nieuwsbrief met de meest recente artikelen in je mailbox!

Klik hier om in te schrijven

Dit zal sluiten in 10 seconden