Print Friendly, PDF & Email

Door Paul van der Velpen, auteur van het boek Het Preventie Ultimatum.  

In alle 342 gemeenten wordt sinds 2023 gewerkt aan de uitvoering van het Gezond en Actief Leven akkoord (GALA). VWS, gemeenten, GGD’en en zorgverzekeraars zijn dit programma gestart met als stip op de horizon “een gezonde generatie in 2040”. Gekoppeld aan het programma is voor alle gemeenten (tot 2026) geld beschikbaar om te investeren in verschillende thema’s: sport, bewegen, gezondheidsbevordering, cultuurparticipatie en sociale basis.  

Planvorming 

Voordelen van het GALA zijn dat de drie belangrijkste financiers in het sociaal-en medisch domein (Rijk, gemeenten, zorgverzekeraars) één plan hebben gemaakt met aandacht voor preventie, een (tijdelijk) budget voor planvorming, en monitoring van de voortgang. De eerste rapportage van de monitor is inmiddels verschenen, en is uitsluitend gericht op de planvorming: in hoeverre hebben de gemeenten de zeven GALA-doelen (o.a. terugdringen gezondheidsachterstanden) overgenomen. Ook blijkt dat de gemeenten in hun plannen zoeken naar samenhang tussen de verschillende thema’s. De mate van betrokkenheid van bewoners bij de planvorming varieert sterk tussen gemeenten, bijna alle gemeenten besteden aandacht aan het versterken van de kennis-en adviesfunctie van de GGD. In het merendeel van de plannen wordt niet ingegaan op de financiering en borging van de onderdelen na 2026. Een gemiste kans is dat in de monitor niet is meegenomen of gemeenten meer kansrijke, effectieve preventieve interventies gaan inzetten, zoals in GALA is afgesproken. Hier en daar wordt in de monitor gesproken over de inzet van nieuwe activiteiten, maar de genoemde interventies zijn niet opgenomen in de database effectieve interventies

Effectiviteit GALA 

Omdat GALA in 2023 is gestart, is het logisch dat er in de monitor nog niet is gekeken naar de effectiviteit van het programma. Maar ook zonder diepgaand wetenschappelijk onderzoek is te voorzien dat met alleen het GALA-traject het niet gaat lukken om het doel te halen. Een kleine greep uit de vele maatschappelijke ontwikkelingen: 

1. Bestaansonzekerheid, een belangrijke risicofactor voor gezondheid, speelt bij één op de vijf Nederlanders een rol; 

2. Het aantal mensen met (pre-)diabetes blijft toenemen; 

3. Het aantal jongeren dat contact heeft met jeugdzorg is de afgelopen decennia fors toegenomen

4. De gemiddelde levensverwachting stijgt, maar de gezondheidsverschillen tussen mensen met hoog en laag inkomen worden zelfs groter

Praktijk 

Wie zijn oor te luister legt in de praktijk, zal al snel merken dat GALA alleen het verschil niet gaat maken. Iedereen heeft het over het ravijnjaar 2026. Het jaar waarin een aantal tijdelijke financiële regelingen stoppen, en alle gemeenten fiks moeten bezuinigen. In plaats van nu te investeren in preventie, zodat je straks kan bezuinigen op de achterkant van het stelsel wordt er al bezuinigd op preventie. Terwijl in het GALA veel wordt verwacht van de preventieve werking van jeugdgezondheidszorg, wordt daar in een aantal gemeenten al op bezuinigd. In alle documenten wordt gepleit voor een domein overstijgende aanpak, maar drie ministeries hebben vier verschillende beleidstrajecten in gang gezet nauwelijks tot niet met elkaar zijn verbonden. 

Traject 1. Het Gezond en Actief Leven Akkoord en het Integraal Zorg Akkoord, in gang gezet door het ministerie van VWS met onder meer als doel dat Nederland in 2040 de gezondste jeugd van de wereld heeft. Maar geen aandacht in dit traject voor het onderwijs, terwijl dat voor de jeugd naast het gezin de meest relevante omgeving is.  

Traject 2. Hetzelfde ministerie is ook (mede-) verantwoordelijk voor de Hervormingsagenda jeugd, met als wenkend perspectief o.a. dat voor jeugdigen en gezinnen die dat nodig hebben passende en tijdige hulp beschikbaar is binnen de omgevingen waarin de jeugd opgroeit.  

Traject 3. School en Omgeving van het ministerie van OcW, met als doel om de kansengelijkheid onder kinderen en jongeren te vergroten. Structureel budget voor met name het onderwijs van honderden miljoenen. 

Traject 4. Het ministerie van Volkshuisvesting met het Nationaal programma leefbaarheid en veiligheid. Doel van dat programma is o.a. dat meer kinderen en jongeren in staat worden gesteld hun talenten te ontwikkelen.  

De 342 gemeenten, 5 grote zorgverzekeraars, 31 zorgkantoor-regio’s, 25 GGD’en en vele andere organisaties kunnen proberen om vanuit een gezamenlijk doel (een gezonde generatie in 2040) in de regio de vier beleidstrajecten te verbinden en te benutten. Het zal veel overleg vergen, omdat de diverse trajecten niet gecoördineerd zijn opgezet, maar zal in elk geval meer effect hebben dan alleen van GALA verwachten dat de ambitie om in 2040 een gezonde generatie te hebben. 

In GALA is afgesproken dat gemeenten meer kansrijke interventies gaan inzetten. Op dit moment is duidelijk wat de zorgverzekeraars wel/niet financieren, want er is binnen de zorgverzekeringswet een basispakket dat aan alle inwoners wordt aangeboden, maar elke gemeente is in hoge mate vrij in het wel/niet aanbieden van preventieve interventies. 

Rijk: gezondheidsbescherming 

Het Rijk, de drie ministeries, hebben veel taken en verantwoordelijkheden bij lokale en regionale actoren belegd. Maar zij hebben niet altijd de mogelijkheden om landelijk en zelfs internationaal werkende bedrijven te beteugelen in het beschadigen van de volksgezondheid. Wat kan een individuele gemeente richting tabaksindustrie, fastfood-industrie, gokbedrijven, leenbedrijven zoals Klarna, sociale media? Om de volksgezondheid te beschermen zouden de lokale en regionale partijen moeten inventariseren welke gezondheidsbeschermende maatregelen door het Rijk moeten worden genomen om te voorkomen dat er lokaal wordt gedweild terwijl landelijk niet de kraan wordt dichtgedraaid. 

Op landelijk niveau liggen er ook andere kansen. De digitale wereld is voor veel burgers, zeker voor jongeren, een hele relevante omgeving. Het is voor lokale partijen niet mogelijk om online activiteiten te ondernemen. Dat zou landelijk moeten worden aangepakt, waarbij er lokaal kan worden aangesloten. 

Kortom 

Er is een domein-overstijgende aanpak nodig voor de periode 2025-2040, met wettelijke borging en duurzame financiering, met zowel landelijke, regionale als lokale sturing om het doel “een gezonde jeugd in 2040” te realiseren. Zo lang dat er niet is, kan elke regio proberen om zoveel als mogelijk in die geest te werken en het rijk aan te spreken op zaken die alleen landelijk kunnen worden geregeld.  

Over de auteur 

Paul van der Velpen is GGD- directeur te Amsterdam en in Noord-Brabant geweest, is auteur o.a. van het boek Het preventie-ultimatum en adviseur publieke gezondheid. Hij is bereikbaar via pvelpen@xs4all.nl  

Zoektermen op internet:

Paul van der Velpen, GALA, VWS, preventie, rapportage, gezondheidsbescherming

Schrijf u in voor de nieuwsbrief


En ontvang elke 2 weken de nieuwsbrief met de meest recente artikelen in je mailbox!

Klik hier om in te schrijven

Dit zal sluiten in 10 seconden